Ünite 2: Cümlenin Tamamlayıcı Ögeleri: Nesne, Yer Tamlayıcısı, Zarf Tümleci — Önemli Kavramlar

Cümlede yüklemin bildirdiği hareketten, işten veya oluştan doğrudan etkilenen varlık veya kavramdır. Nesneler daima geçişli fiillerin veya geçişlilik özelliği bulunan fiilimsilerin bir ögesi olarak ortaya çıkar. Örnek: 'Rûh ufuklarını' sözü bir belirtili nesnedir.

İsmin -ı (-i, -u, -ü) belirtme hâl ekini alarak belirli bir varlığı veya kavramı ifade eden nesne türüdür. Cümle içinde sabit bir yeri yoktur, vurgulanmak istediğinde yükleme yaklaştırılır. Örnek: 'Sana dar gelmeyecek makberi kimler kaz sın' dizesinde 'makberi' belirtili nesnedir.

Ek almadan, yalın hâlde yükleme bağlanan ve genel bir varlığı ya da kavramı bildiren nesnedir. Her zaman yüklemin hemen önünde yer alır ve araya sadece bazı edatlar girebilir. Örnek: 'Beyaz bir gece saklar' dizesinde 'beyaz bir gece' belirtisiz nesnedir.

Cümlede yüklemin bildirdiği hareketin, işin veya oluşun yerini ve yönünü bildiren, ismin yaklaşma (-A), bulunma (-DA) ve uzaklaşma (-DAn) hâl eklerinden birini alarak yükleme bağlanan ögedir. Örnek: 'Vücuduma doldu o mehtap' dizesinde 'vücuduma' yer tamlayıcısıdır.

Cümlede yüklemin anlamını zaman, yer, yön, durum, miktar, tarz, sebep, ölçü ve araç gibi yönlerden tamamlayan, fiilin sıfatı konumundaki ögedir. Örnek: 'Çocuk uysallıkla onun ardından eve girdi' cümlesinde 'uysallıkla' zarf tümlecidir.

Cümlenin kuruluşuna doğrudan katılmayan ve şekil olarak yükleme bağlanmayan; ancak cümlenin anlamını dolaylı olarak tamamlayan ünlem, hitap, ara söz ve bağlaç gibi unsurlardır. Örnek: 'Ey bu topraklar için toprağa düşmüş asker!' dizesindeki hitap cümle dışı ögedir.

Tekrar grupları, edat grupları, tamlamalar ve zarf-fiil gruplarının cümlede zarf tümleci işleviyle kalıplaşarak kullanılması sonucu oluşan yapıya denir. Örnek: 'Biner biner' ikilemesi veya 'bir ok gibi' edat grubu gruplaşmış zarftır.

Cümle içinde iki virgül veya iki çizgi arasında yer alan, cümlenin herhangi bir ögesini açıklayan ya da bağımsız olarak duygu/düşünce aktaran cümle dışı unsur veya açıklayıcı unsurdur. Örnek: 'Yalı halkı -orta ailede olduğu gibi- pencere…' ifadesi ara söz içerir.

Fiilimsimsi eklerinden biriyle türeyen isim-fiilin yanına gelen unsurlarla oluşturduğu ve cümlede nesne, özne veya tümleç görevini üstlenebilen kelime grubudur. Örnek: 'Geçmiş bir zamanı kalbim bulmak üzeredir' cümlesinde 'geçmiş bir zamanı bulmak' isim-fiil grubudur.

Sıfat-fiil ekleriyle kurulan ve cümlede sıfat görevini sürdürürken kendi içinde nesne veya yer tamlayıcısı alabilen kelime grubudur. Örnek: 'Sana dar gelmeyecek makber' ifadesi sıfat-fiil grubu yapısındaki nesnedir.

Zarf-fiil ekleri (-inceli, -erek, -dıkça vb.) yardımıyla kurulan ve temel cümlenin yüklemini ya da fiilimsimsi öğesini zarf yönünden tamamlayan kelime grubudur. Örnek: 'Görünce bir köylünün kıvrılmayan belini' ifadesi zarf-fiil grubudur.

Bir isim ögesi ile bir çekim edatının (gibi, için, ile vb.) birleşerek oluşturduğu kelime grubudur. Cümle içinde genellikle zarf tümleci veya yer tamlayıcısı olarak işlev görür. Örnek: 'Bir ok gibi' ifadesi edat grubudur.

Bir nesne veya durumun bir niteliğe bağlanmasıyla oluşan ve genellikle isim ya da sıfat tamlamalarına benzer yapılar arz eden, cümle tahlillerinde karşılaşılan bir kısaltma grubudur. Örnek: 'Balkonu örtük bir ev' yapısındaki 'balkonu örtük' kısmı isnat grubudur.

İsimlerin vasıta (-la / -ile) hâl ekini alarak veya edatsal birlikteliklerle oluşturduğu, genellikle zarf tümleci veya benzeri tamamlayıcı öge olarak görev yapan kelime grubudur. Örnek: 'Sarmaşıklarla balkonu örtük bir ev' ifadesinde sarmaşıklarla kelimesi vasıta grubudur.

Tamlayanı düşmüş veya açıkta olan, iyelik eki (-ı, -im, -in vb.) taşıyan isim tamlaması benzeri yapıların oluşturduğu kelime grubudur. Örnek: 'Güzel başını' ifadesi tamlayanı düşmüş bir iyelik grubudur.

Aynı kelimenin tekrarlanması veya yakın/zıt anlamlı kelimelerin bir araya gelmesiyle kurulan, cümlede pekiştirme, durum veya zaman anlamı katarak zarf ya da tamlayıcı olan gruptur. Örnek: 'Ağır ağır', 'derinden derine', 'birer birer'.

Birden fazla yargı bildiren cümlenin virgül veya noktalı virgül ile birbirine bağlanmasıyla oluşan cümle yapısıdır. Sıralı cümlelerde nesne, yer tamlayıcısı veya zarf tümleci ortak kullanılabilir.

Ana cümlenin içinde nesne veya başka bir öge görevinde bulunan başka bir cümleciğin (iç cümlenin) yer aldığı karmaşık cümle yapısıdır. Örnek: 'Ölüm sürüye katılmaktır' diye yazmıştı tırnak içindeki iç cümledir.

Yan cümle olan şart (-sa/-se) ekli cümlenin temel cümleyi şart, zaman veya sebep yönünden tamamlayarak zarf tümleci işleviyle katıldığı birleşik cümle türüdür.

Cümlenin yargısını bildiren temel çekimli fiil veya ek fiil almış isim unsurudur. Tamamlayıcı ögeler (nesne, yer tamlayıcısı, zarf tümleci) doğrudan yükleme bağlanarak anlamı şekillendirir.