Ünite 2: Ses Bilgisi I: Parçalı Sesbirimler — Önemli Kavramlar

Bir dilde anlamı ayırt etmeye yarayan en küçük ses birimidir. Örneğin ünsüzler ve ünlüler birer sesbirim olarak sözcüklerin anlamlarını birbirinden ayırır.

Ünsüzlerin çıkarılması sırasında havanın engellenmesinde rol oynayan, ses aygıtının üzerindeki belirli noktalardır. Örneğin çift dudak veya diş-damak birer boğumlanma noktasıdır.

Oluşumları sırasında ses tellerinin titreşmesiyle meydana gelen seslerdir. Türkçede /b/, /c/, /d/, /g/ gibi ünsüzler ötümlü ünsüzler grubundadır.

Oluşumları sırasında ses tellerinin titreşmediği ünsüzlerdir. Türkçede /ç/, /f/, /h/, /k/, /s/, /ş/, /p/, /t/ sesleri ötümsüzdür.

Bir patlama sonucu değil, soluğun daha uzun bir sürede sürtünme veya akıcılıkla çıkarılmasıyla oluşan ünsüzlerdir. Akıcı ve sızıcı olarak ikiye ayrılır.

Akciğerlerden gelen havanın telaffuz organlarında tam olarak engellenmesi ve ardından ani bir patlamayla serbest bırakılması sonucu oluşan ünsüzlerdir. /p/, /t/, /k/ gibi.

Söylenüşleri sırasında küçük dilin burun yolunu kapatmadığı ve havanın burnundan da çıktığı ünsüzlerdir. Standart Türkçede /m/ ve /n/ olmak üzere iki tanedir.

Ağızlarda veya Türkçenin eski dönemlerinde (baña, deñiz gibi sözcüklerde) kullanılan, normal n sesinden farklı olarak genizde üretilen bir geniz ünsüzüdür.

Ana Türkçe dönemindeki uzun ünlülerin kısalması veya ek alma durumlarında ötümsüz ünsüzlerin ötümlü seslere (/p/->/b/, /t/->/d/ vb.) dönüşmesi olayıdır.

Tek başına ayrılamayan, sesbirimleri bürümüş durumda olan vurgu, ezgi, durak, ton ve uzunluk gibi konuşma dilinin anlam ayırt edici prosodik özellikleridir.

Söylenüşü /i/ ünlüsüne çok yakın olan ancak kendi başına hece kuramadığı için ünlü sayılmayan /y/ ünsüzüdür.

Soluğun gırtlakta bir tıkanmaya uğramasıyla çıkarılan sestir; standart Türkçede sadece /h/ sesi bu gruba girmektedir.

Temel söyleyişteki ton değişikliklerinin kelime anlamını doğrudan değiştirdiği dillerdir (Çince ve Tibetçe gibi).