Ünite 7: 19. Yüzyılda Düşünce Akımları — Önemli Kavramlar

Osmanlı Devleti'nde 1839 Gülhane Hattı Hümayunu ile başlayan, din, dil ve ırk farkı gözetilmeksizin kanun önünde eşitlik, can ve mal güvenliği sağlamayı amaçlayan reform dönemidir. Bu dönem Osmanlıcılık fikrinin kurumsal temelini oluşturur.

Mutluluk çağı anlamına gelen bu ifade, Hz. Muhammed'in hayatta olduğu dönemi ve dört halife devrini kapsar. İslamcılık ve Yeni Osmanlılar düşüncesinde bozulan devlet düzeninin yeniden düzeltilmesi için örnek alınan altın çağdır.

İslamiyet'te istişare etmek, danışmak ve ortak akılla karar vermek anlamına gelen bir prensiptir. Yeni Osmanlı aydınları tarafından meşruti monarşi ve parlamento sistemini meşrulaştırmak için sıklıkla kullanılmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde yaşayan tüm etnik ve dinî grupları din, dil ve ırk farkı gözetmeksizin ortak bir üst kimlik ve kanun önünde eşitlik altında birleştirmeyi amaçlayan düşünce akımıdır.

İslam'ı inanç, hukuk ve siyaset olarak yeniden hayata hâkim kılmak, Müslümanlar arasında birlik sağlayarak Batı sömürüsünden kurtulmayı amaçlayan ideolojidir. Özellikle II. Abdülhamit döneminde devlet politikası olmuştur.

Osmanlıcılık ve İslamcılığın geçerliliğini yitirmesi üzerine, imparatorluğun asli unsuru olan Türklerin dil, kültür ve siyasi birliğini savunarak devletin bekasını sağlamayı amaçlayan milliyetçi akımdır.

23 Aralık 1876'da yürürlüğe giren ve I. Meşrutiyet'in ilanını sağlayan Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk yazılı anayasasıdır. Mithat Paşa bu anayasanın hazırlanmasında kilit rol oynamıştır.

Aklı bilginin ve doğruluğun temel kaynağı kabul eden felsefi akımdır. 19. yüzyılda Şinasi ve diğer Batıcı aydınlar tarafından geleneksel dogmatizme karşı savunulmuştur.

Doğruluğun yalnızca deney ve gözleme dayanan müspet bilimlerle kanıtlanabileceğini savunan felsefi görüştür. Beşir Fuad, Türk edebiyatındaki ilk pozitivist olarak bu akımı savunmuştur.

Gözlem ve deneyi edebiyata uygulayan, insan davranışlarını kalıtım ve çevre şartlarıyla açıklayan edebi akımdır. Beşir Fuad ve Nabizâde Nâzım bu akımın savunucularındandır.

Farklı kavimlerin, etnik ve dinî grupların bir arada ahenk ve uyum içinde yaşayabilmesini ifade eden kavramdır. Namık Kemal bu kavramı anayasal düzenle ilişkilendirmiştir.

Tanzimat dönemi aydınlarının ve kurumlarının geleneksel ile modern, Doğu ile Batı arasında kalmasıyla oluşan ikili, çelişkili zihniyet ve yaşam yapısıdır.

Birden fazla kötü seçenek arasından en az zararlı veya en kötümser olanını benimseme tedbiridir. Âli Paşa devlet gemisini kurtarmak için bu ilkeyi savunmuştur.

Asr-ı saadet ve hemen sonrasındaki dönemde yaşamış, ahlakı ve dindarlığı ile örnek kabul edilen hayırlı öncülerdir.

Tanzimat döneminde ilerleme, gelişme ve çağdaşlaşma anlamında kullanılan temel kavramlardan biridir.

1860'lardan itibaren Tanzimat bürokrasisine ve padişahın mutlak istibdadına karşı çıkarak meşrutiyet, hürriyet ve anayasa talepleriyle örgütlenen aydın muhalefet hareketidir.

Batılı araştırmacıların Doğu kültürünü, dillerini, tarihlerini ve dinlerini incelediği bilimsel ve kültürel sahadır. Joseph de Guignes ve Vambery gibi oryantalistler Türkçülüğün doğuşuna katkı sağlamıştır.

1859 yılında Abdülaziz döneminde Tanzimat yönetimine karşı yapılan ilk gizli siyasal darbe ve muhalefet teşebbüsüdür.

Sultan Abdülaziz'in Feriye Sarayı'nda bilekleri kesilmiş halde ölü bulunması olayıdır (1876). İntihar mı cinayet mi olduğu tartışmalıdır.

Yusuf Akçura'nın 1904 yılında yayımlanan ve Osmanlıcılık, İslamcılık ile Türkçülük akımlarını mukayeseli olarak inceleyerek Türkçülüğü sistemleştirdiği çığır açıcı eseridir.

Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki bir heyet tarafından hazırlanan, İslam hukukunun (İslam medeni hukuku) esas alındığı Osmanlı medeni kanunudur.

Batılı devletlerle diplomatik ilişkileri yürütmek ve yabancı dil bilen memur yetiştirmek amacıyla kurulan, Fuat Paşa gibi pek çok aydının yetiştiği kurumdur.

Servet-i Fünûn edebiyatının dilini ve üslubunu eleştiren Ahmet Mithat Efendi'nin, bu sanatçıları Fransız'daki dekadanlara (bozulmuş, yozlaşmış) benzetmesiyle çıkan edebî tartışmadır.

Serbest düşünce ve fikir özgürlüğü anlamına gelen, Tasvir-i Efkâr ve benzeri gazeteler etrafında toplanan aydınların savunduğu temel ilkelerdendir.