Ünite 8: Yargı Organı ve Anayasa Yargısı

2010 Anayasa Değişikliği ile HSK Yapısı

2010 yılında yapılan anayasal değişiklikle Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu'nun üye yapısı değiştirilmiş, hâkimlerin kendi eşitleri arasında seçim ilkesi terk edilerek atama yetkisi Cumhurbaşkanı ve TBMM arasında paylaştırılmıştır.

2017 Anayasa Değişikliği ve Askerî Yargının Kaldırılması

6771 sayılı 2017 Anayasa değişikliği ile disiplin mahkemeleri dışındaki tüm askerî mahkemeler, Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) kapatılmış, Anayasa Mahkemesi'nin üye sayısı da bu doğrultuda 17'den 15'e düşürülmüştür.

2010 Anayasa Değişikliği ile AYM Üye Sayısı

2010 yılındaki anayasa değişikliği ile Anayasa Mahkemesi üye sayısı 11 asıl 4 yedek yapısından 17 üyeli tek kurullu yapıya dönüştürülmüş, yedek üyelik müessesesi kaldırılarak daireler ve Genel Kurul çalışma sistemi getirilmiştir.

30 Mart 2011 Tarihli ve 6216 Sayılı Kanun

Bireysel başvuru hakkının uygulanmasını somutlaştırmak ve Anayasa Mahkemesi'nin yargılama usullerini düzenlemek amacıyla çıkarılan 6216 sayılı Kanun, bireysel başvuruların Anayasa Mahkemesi'nde işleme konulmasının yolunu açmıştır.

Anahtar Kavramlar

Anayasa YargısıKanunların ve diğer bazı yasama işlemlerinin anayasaya uygunluğunun yargısal mercilerce denetlenmesi sürecidir. Hukuk devletinin gelişiminde son ve en önemli merhale olarak kabul edilir.

Önleyici DenetimBir normun yürürlüğe girmesinden önce yapılan anayasaya uygunluk denetimidir. Kural olarak siyasi organlar tarafından gerçekleştirilir.

Düzeltici DenetimBir normun kesinleşip yürürlüğe girmesinden sonra yapılan anayasaya uygunluk denetimidir. Yargı organları tarafından gerçekleştirilir.

Anayasallık BlokuAnayasaya uygunluk denetiminde kullanılan ölçü normların bütününün oluşturduğu normlar kümesidir. Anayasa metni dışında milletlerarası insan hakları sözleşmeleri ve hukukun genel ilkelerini de kapsayabilir.

Ölçü NormAnayasaya uygunluk denetiminde, denetlenen normun uygunluğunun araştırıldığı temel referans normlardır. Örn: Anayasa metninin kendisi.

Soyut Norm DenetimiHerhangi somut bir dava veya olay olmaksızın, anayasada belirtilen yetkili organların bir kanun aleyhinde Anayasa Mahkemesi'nde dava açmasıyla yapılan denetim türüdür.

Somut Norm DenetimiBir mahkemede görülmekte olan davanın karara bağlanmasının, o davada uygulanacak hukuk kuralının anayasaya uygun olmasına bağlı olması hâlinde yapılan itiraz denetimidir.

Yüce DivanAnayasa Mahkemesi'nin, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar ve yüksek yargı organı başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı yargıladığı sırada aldığı sıfatıdır.

Bireysel Başvuru (Anayasa Şikâyeti)Kamu gücü tarafından anayasal hak ve özgürlükleri AİHS kapsamında ihlal edilen bireylerin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilme hakkıdır.

Yüksek MahkemeAdliye, idari ve anayasa yargısı alanlarında en üst derece kararları veren ve yargı birliğini sağlayan özel statülü mahkemelerdir. Örn: Yargıtay ve Danıştay.

Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK)Hâkim ve savcıların mesleğe kabulü, atamaları, terfileri, nakilleri ve disiplin işlemleri gibi özlük işlerini yürüten anayasal kuruldur.

İçtüzükTBMM'nin kendi iç çalışmalarını düzenlemek amacıyla çıkardığı, hukuki niteliği parlamento kararı olmakla birlikte Anayasa Mahkemesi denetimine tabi olan düzenleyici işlemdir.

Fonksiyon GasbıYasama, yürütme ve yargı organlarından birinin, diğer organlardan biri tarafından yapılması gereken bir hukuki işlemi yapmasıdır ve anayasa yargısında bir yokluk sebebi sayılmaktadır.

Yorumlu Red KararıAnayasa Mahkemesi'nin, iptal talebini reddederken ilgili kuralın anayasaya ancak belirli bir anlam yüklendiği takdirde uygun olacağını belirttiği karar türüdür.

Organ Davası1961 Anayasası döneminde yüksek mahkemeler ve üniversitelere kendi varlık ve görevlerini ilgilendiren alanlarda iptal davası açma yetkisi veren sınırlı dava türüdür (1982'de kaldırılmıştır).

Genel Korunma DavasıYetkili organların herhangi bir sınırlamaya tabi olmaksızın, genel olarak kanunların iptali için açabildiği soyut norm denetimi davasıdır.

Ön MeseleSomut norm denetiminde, davanın esası karara bağlanmadan önce, uygulanacak kanun hükmünün anayasaya uygunluğu hususunun çözümlenmesi gereken hukuki sorun haline gelmesidir.

Hukukun Genel İlkeleriUygar milletlerce tanınmış, hukuk devletinin ayrılmaz unsurları olan ve anayasa yargısında destek ölçü norm olarak kullanılan evrensel ilkelerdir.

Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi2017 Anayasa değişikliği ile yürütme alanında çıkarılmaya başlanan ve Anayasa Mahkemesi'nin şekil ve esas bakımından denetimine tabi olan düzenleyici işlemdir.

İptal Kararlarının Geriye YürümezliğiAnayasa Mahkemesi iptal kararının, geçmişte kesinleşmiş ve tamamlanmış hukuki durumları ortadan kaldırmaması kuralıdır; hukuki güvenliği sağlar.

Nitelikli ÇoğunlukAnayasa Mahkemesi'nin anayasa değişikliklerinin iptali, siyasi partilerin kapatılması gibi kararlar alabilmesi için toplantıya katılan üyelerin 2/3 oy çokluğunu gerektiren özel nisaptır.

Şekil Bakımından DenetimKanunların, İçtüzüğün veya anayasa değişikliklerinin öngörülen teklif, oylama ve yeter sayı kurallarına uyularak yapılıp yapılmadığının incelenmesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

1993 Yılında Yürütmeyi Durdurma İçtihadı

Anayasa Mahkemesi 1993 yılında verdiği bir kararla içtihadını değiştirmiş ve anayasaya aykırılığı iddia edilen kanunların yürürlüğünün durdurulması yetkisini yargısal denetimin etkinliği gereği kendisinde görmüştür.

2014 Yılı Anayasa Mahkemesi Fonksiyon Gasbı Kararı

Anayasa Mahkemesi 2014 tarihli kararında, yasama organının yasama fonksiyonu dışındaki alanlarda 'kanun' adı altında düzenleme yapmasını 'fonksiyon gasbı' olarak nitelendirmiş ve bunu bir yokluk sebebi kabul etmiştir.

1991 Yılı Yükseköğretim Kıyafet Serbestliği Kararı

Anayasa Mahkemesi 1991 yılında üniversitelerde kılık kıyafet serbestliğine ilişkin düzenlemeyi iptal etmemiş, ancak kuralı 'yorumlu red' yöntemiyle yasakların süreceği biçimde yorumlamıştır.

2008 Yılı TBKP Kapatma Kararı Başvurusu

Anayasa Mahkemesi 2008 yılında, 1991'de kapatılan ve kararı AİHM tarafından AİHS'e aykırı bulunan Türkiye Birleşik Komünist Partisi'nin yargılanmanın yenilenmesi talebini reddetmiştir.

1972 Yılı İdam Cezası ve Yürütmeyi Durdurma Reddi

Anayasa Mahkemesi 1972 yılında, üç kişinin idam cezasının infazına ilişkin kanun davasında, kendisine kanunen yürütmeyi durdurma yetkisi verilmediğini belirterek bu yöndeki talebi reddetmiştir.

2001 Anayasa Değişikliği ve Geçici 15. Madde

3 Ekim 2001 tarihinde yapılan anayasa değişikliği ile Millî Güvenlik Konseyi döneminde çıkarılmış olan kanunların anayasaya uygunluğunun denetlenmesini engelleyen geçici 15. madde yürürlükten kaldırılmıştır.

22 Mayıs 2004 Tarihli ve 5170 Sayılı Kanun

2004 yılında Anayasa'nın 90. maddesinde yapılan değişiklik ile usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalarla kanunların çatışması durumunda antlaşmalara öncelik tanınması sağlanmıştır.

Fransa Anayasa Konseyi Üye Seçim Sistemi

Fransa'da anayasa yargısı organı olan Anayasa Konseyi'nin 9 üyesinden 3'ü Cumhurbaşkanı, 3'ü Millî Meclis Başkanı ve 3'ü Senato Başkanı tarafından seçilerek yasama ve yürütme dengesi gözetilmektedir.

Alman Federal Anayasa Mahkemesi Geçici Tedbir Yetkisi

Alman Federal Anayasa Mahkemesi Kanunu'nun 32/1 maddesi uyarınca mahkeme, ağır sakıncaları önlemek veya acil kamu yararı nedeniyle geçici tedbir kararı alabilmektedir.

1982 Anayasası İptal Davası Dava Açma Süresi

1982 Anayasası, anayasaya aykırı görülen normların uzun süre uygulanmasını önlemek amacıyla 1961'deki 90 günlük dava açma süresini 60 güne indirmiştir.

Somut Norm Denetiminde 10 Yıllık Red Kısıtı

1982 Anayasası m. 152/4'e göre, Anayasa Mahkemesi'nin esasa girerek verdiği red kararının Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren 10 yıl geçmedikçe aynı hükümle somut norm denetimine tekrar başvurulamaz.

Sınavda Dikkat Et

Soru çözerken dikkat edin: Anayasa Mahkemesi kanunları, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerini ve TBMM İçtüzüğü'nü hem şekil hem esas yönünden denetler; ancak anayasa değişikliklerini SADECE şekil bakımından denetleyebilir.
Bireysel başvuru için olağan kanun yollarının (istinaf, temyiz) önceden mutlaka tüketilmiş olması şarttır; doğrudan bireysel başvuru yapılamaz.
Anayasa değişikliklerinin şekil denetimi sadece teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığı ile sınırlıdır.
Somut norm denetiminde Anayasa Mahkemesi'nin işin esasına girerek verdiği red kararından sonra aynı kanun hükmünün anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvurulabilmesi için 10 yıl geçmesi gerekir.
Anayasa Mahkemesi kararları kesindir; kararlara karşı temyiz veya karar düzeltmesi gibi kanun yollarına başvurulamaz.
Soyut norm denetiminde dava açma süresi Resmî Gazete'de yayından itibaren 60 gündür; şekil bozukluğuna dayalı iptal davalarında ise bu süre sadece 10 gündür.
Milletlerarası antlaşmalar hakkında anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesi'ne doğrudan dava açılamaz (m. 90/son).