← Ünite 8
Uluslararası Politik Ekonomi

Ünite 8: Hukuk ve Uluslararası Politik Ekonomi

İSTAC'ın Kuruluşu
Özel ticari aktörler arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde hizmet veren İstanbul Tahkim Merkezi (İSTAC), modern tahkim ve arabuluculuk kuralları gözetilerek hazırlanmış ve 26 Ekim 2015 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Türkiye'nin ICSID Üyeliği
Türkiye, yabancı yatırımcılar ile ev sahibi devletler arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde en önemli forum olan ICSID'e 1987 yılında taraf olmuş ve bu tarihten sonra imzaladığı tüm YKTK anlaşmalarına bu kurumu dahil etmiştir.
GATT Uruguay Turu ve DTÖ'nün Kuruluşu
GATT kapsamında 1986-1994 yılları arasında gerçekleştirilen Uruguay Turu müzakereleri sonucunda, 1994 yılında Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) kurularak küresel ticarette kurumsal esaslar yeniden yapılandırılmıştır.
Türkiye'nin YKTK Anlaşmaları Geçmişi
Türkiye ilk Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması'nı 1962 yılında Almanya ile imzalamış olup, bugüne kadar toplam 98 ülke ile YKTK anlaşması imzalamıştır.

Anahtar Kavramlar

Uluslararası Ekonomi HukukuMalların, hizmetlerin, sermayenin, parasal ilişkilerin ve fikri mülkiyet haklarının sınır ötesi ticaretinin hukuki olarak düzenlenmesini kapsayan kurallar bütünüdür. Geniş anlamda özel sektör ve kamu-özel sektör işbirliği aktörlerini de içine alır.
Hukukun ÜstünlüğüToplumdaki tüm bireylerin konumlarına bakılmaksızın kanun önünde eşit olması ve devlet adına karar veren birimlerin kurallere tam olarak uymasının sağlanmasıdır. Uluslararası alanda keyfi güç kullanımının yerini kuralların almasını ifade eder.
Uluslararası TahkimUluslararası düzeyde taraflar arasında çıkan uyuşmazlıkların, devletlerin resmi yargı organları yerine taraflarca belirlenen bağımsız hakemlerce çözümlendiği bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Örneğin İstanbul Tahkim Merkezi (İSTAC) bu alanda hizmet vermektedir.
Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ)Küresel düzeyde ticaretin serbestleştirilmesi amacıyla üye ülkelerin ticaret anlaşmaları müzakere ettikleri ve ticari anlaşmazlıkları çözdükleri 1994 yılında kurulan uluslararası örgüttür. GATT 1947 yapısı üzerine inşa edilmiştir.
Serbest Ticaret Anlaşması (STA)İki veya daha fazla ülkenin malların, hizmetlerin ve yatırımların gümrük vergisi ve tarife dışı engellerden muaf veya indirimli olarak ticaretine yönelik yaptıkları anlaşmadır. Türkiye'nin yürürlükte çok sayıda STA'sı bulunmaktadır.
Avrupa Ekonomik ve Parasal BirliğiAB ekonomilerinin 1992 yılında başlattığı ekonomik ve mali politikalarda koordinasyon, ortak para politikası ve ortak döviz kuru olan Avro'yu içeren en ileri entegrasyon adımıdır.
TRIPS AnlaşmasıDTÖ kapsamında yapılan, fikri mülkiyet alanında üye ülkelerin uygulayacağı asgari standartları belirleyen ve isterlerse bu standartların üstünde koruma sağlamaları konusunda üyeleri serbest bırakan çok taraflı anlaşmadır.
En Çok Kayrılan Ülke (MFN)DTÖ anlaşmaları kapsamında, üye ülkelerin bir ülkeye sağladığı bir avantajı (örneğin düşük gümrük vergisi) istisnalar hariç tüm DTÖ üyelerine aynı şekilde sağlamasını öngören temel ilkedir.
Ulusal Muameleİthal malların, yabancı hizmetlerin ve fikri mülkiyetin bir ülkeye girdikten sonra o ülkenin yerli malları, hizmetleri ve fikri mülkiyeti ile tam eşit muameleye tabi tutulması gerektiği kuralıdır.
YKTK AnlaşmalarıYatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşmaları; ülkelerin başka ülkelerde yatırım yapan vatandaşlarının haklarını korumak, kar transferlerini güvenceye almak ve uyuşmazlıkta uluslararası tahkime gitmek için imzaladıkları ikili anlaşmalardır.
ICSIDYatırım Uyuşmazlıklarının Çözümü için Uluslararası Merkez; devletler ile diğer devletlerin vatandaşları arasındaki yatırım anlaşmazlıklarının çözümüne yönelik yabancı yatırımcıların en sık başvurduğu uluslararası forumdur.
Maastricht Kriterleri1993 yılında yürürlüğe giren ve ekonomik ve parasal birliğe katılacak ülkelerin sağlaması gereken fiyat istikrarı, kamu açığı (GSYH'ye oranı %3'ü geçmemeli), kamu borçları (%60'ı geçmemeli) ve faiz oranı kriterleridir.
Anti-Damping Anlaşmasıİhracatın normal değerinin altında (dampingli fiyatlarla) gerçekleştirilmesinin ithalatçı ülkenin yerli üreticisine zarar vermesi durumunda, zarar gören ülkeye ilgili üründe ilave damping vergisi koyma hakkı veren DTÖ düzenlemesidir.
Ad Hoc TahkimÖzel amaçlı ve geçici olan, her bir uyuşmazlık için taraflarca veya Birleşmiş Milletler Tahkim Kurallarına (UNCITRAL) göre oluşturulan özel tahkim kuruludur.
Karşılaştırmalı ÜstünlükDavid Ricardo ve John Stuart Mill tarafından geliştirilen, ülkelerin daha düşük fırsat maliyetiyle ürettikleri mallarda uzmanlaşıp ticaret yapmalarının her iki tarafın da refahını artıracağını savunan iktisadi teoridir.

Diğer Önemli Bilgiler

CETA ve Mega-Bölgesel Anlaşmalar

Kanada ile Avrupa Birliği arasında imzalanan Kapsamlı Ekonomik ve Ticaret Anlaşması (CETA), DTÖ kurallarının ötesinde derinleşme hedefleyen önemli bir mega-bölgesel ticaret anlaşmasıdır.

Trans-Pasifik Ortaklığı (TPP) Süreci

12 Asya-Pasifik ülkesi arasında 2016 yılında imzalanan TPP anlaşmasından ABD'nin Trump döneminde çekilmesi üzerine, kalan 11 ülke Kasım 2017'de anlaşmayı ABD olmadan yeniden yenilemiştir.

Trans-Atlantik Ticaret ve Yatırım Ortaklığı (TTIP)

Dünya ticaretinin üçte birini gerçekleştiren ABD ve AB, mevcut ticari ilişkilerini derinleştirmek amacıyla Temmuz 2013'te TTIP müzakerelerine başlamış, ancak 2017'de ABD'nin korumacı politikaları nedeniyle müzakereler durdurulmuştur.

Avrupa Merkez Bankası'nın Kuruluşu

Avro'nun yönetiminden sorumlu olan ve fiyat istikrarını hedefleyen Avrupa Merkez Bankası, 1994 yılında kurulan Avrupa Para Enstitüsü'nün ardından 1998 yılında bugünkü adını almıştır.

Türkiye'nin Yürürlükteki STA Sayısı

Türkiye bugüne kadar 34 Serbest Ticaret Anlaşması imzalamıştır; bunlardan Doğu Avrupa ülkeleriyle yapılanlar AB üyelikleri nedeniyle feshedilmiş, Suriye STA'sı askıya alınmış olup, halihazırda 21 STA yürürlüktedir.

Küresel Hukuk Sistemlerinde Rezerv Hukuk

Dünyada yapılan uluslararası ticari işlemlerin yüzde 40'ında İngiliz hukuku, yüzde 22'sinde ise Amerikan hukuku kullanılmakta olup, bu iki hukuk sistemi küresel ölçekte rezerv hukuk işlevi görmektedir.

Basel 3 Standartları

2008 Finansal Krizinden sonra hazırlanan Basel 3 uluslararası sermaye ve likidite standartları, bankaların yeterli ve istikrarlı kaynaklara sahip olmasını hedeflemekte olup dünyadaki en büyük 100 banka bu standartlara uyum sağlamıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Uluslararası hukukun varlık nedeninin 'tarafların çıkarlarına uygun olması ve fayda sağlaması' olduğunu unutmayın; çıkara dayanmayan hukuk uzun ömürlü olamaz.
  • Geniş anlamda uluslararası ekonomi hukukunun sadece devletleri değil, firmaları, uluslararası örgütleri ve bireyleri de kapsadığını karıştırmayın.
  • Türkiye Anayasası'nın 90. maddesine göre usulüne uygun yürürlüğe giren uluslararası antlaşmaların 'kanun hükmünde' olduğunu ve iç hukukun parçası haline geldiğini ezberleyin.
  • İSTAC (İstanbul Tahkim Merkezi) ve ICSID gibi kurumların ticari ve yatırıma yönelik uyuşmazlık çözüm merkezleri olduğunu, resmi devlet mahkemesi olmadığını unutmayın.
  • DTÖ'nün 1994 yılında Uruguay Turu sonucunda kurulduğunu ve GATT'ın devamı niteliğinde olduğunu kesinlikle not edin.
  • En Çok Kayrılan Ülke (MFN) ile Ulusal Muamele ilkelerinin farkını iyi kavrayın: MFN ülkeler arası ayrımcılığı önlerken, ulusal muamele yerli ve yabancı ayrımcılığını önler.
  • Maastricht Kriterleri içindeki bütçe açığı (%3) ve kamu borç oranı (%60) gibi sayısal oranları sınavda soru olasılığı yüksek olduğu için mutlaka ezberleyin.