← Ünite 1
Lojistik Planlama ve Modelleme

Ünite 1: Lojistikte Planlamanın Önemi ve Modeller

Antoine-Henri Jomini (1779-1869)
Fransız ordusunda general olan Jomini, lojistiğin bilimsel bir metot olduğunu ilk vurgulayan kişidir. 1862'de İngilizceye çevrilen 'Art of War' (Savaş Sanatı) kitabında lojistiği orduları hareket ettirme sanatı olarak tanımlamış ve planlama, tedarik, yol yapımı gibi işlevleri bu kapsama dahil etmiştir.
Rumeli Hisarı Efsanesi
Sultan II. Mehmet, Bizans İmparatoru XI. Konstantin'den bir sığır derisi büyüklüğünde alan için izin almıştır. Dana derisini ince şeritler halinde kestirip birleştirerek geniş bir alanı çevrelemiş ve 8 ay gibi kısa bir sürede Rumeli Hisarı'nı inşa ettirerek Bizans'ın lojistik destek kanallarını kapatmıştır.
Türkiye Ekonomisinde Lojistik
Lojistik sektörünün Türkiye Gayri Safi Yurtiçi Hasılaya (GSYİH) katkısı yaklaşık %12 civarındadır. 1990-2020 yılları arasındaki veriler incelendiğinde, Türkiye'nin ekonomik büyüme grafiği ile lojistik sektörünün büyüme oranları arasında doğrudan paralel bir ilişki olduğu gözlenmektedir.
Federal Express (FedEx) Başarısı
1973 yılında Frederick W. Smith tarafından kurulan FedEx, ilk gününde sadece 6 paket teslim edebilmiştir. Smith, yöneylem analistlerine hazırlattığı 26 şehri kapsayan yeni ağ tasarımı ve uçuş planlama modelleri sayesinde şirketi yıllık 30 milyar doları aşan devasa bir küresel lider haline getirmiştir.

Anahtar Kavramlar

Lojistik PlanlamaLojistik süreçleri ve oluşabilecek hataları bir an önce çözebilmek amacıyla uygulanacak yol haritasını içeren planlama faaliyetidir. Tedarik zinciri ağ tasarımı, talep tahmini, stok yönetimi ve taşıma planlaması gibi aşamalardan oluşur.
ModelBir nesne veya olguyu tanımak, tarif etmek veya gözlemlemek için kullanılan ve amacımız açısından onun gibi davranan bir benzerine verilen genel isimdir. Gerçek nesneye erişimin zor, pahalı veya tehlikeli olduğu durumlarda tercih edilir.
Görsel ModelGerçek nesne veya sistem ile fiziksel görünüşleri arasında ölçekli veya kısmi benzerlik gösteren 3 boyutlu nesne veya canlı örnektir. Köprü maketleri veya yeni bir aracın tasarım prototipi bu model türüne örnek gösterilebilir.
Analog ModelGerçek sistemden fiziksel olarak farklı olmakla birlikte, sistemin işleyiş veya davranışlarını anlamamıza yardımcı olan göstergelerdir. Termometre, hız göstergesi, barometre veya coğrafi haritalar analog modellere örnektir.
Matematiksel ModelSistem parametrelerini, sabitleri ve değişkenleri matematiksel fonksiyonlar ve eşitlikler kullanarak soyut bir şekilde açıklayan model tipidir. Lojistik planlama süreçlerinde en çok başvurulan analitik araştırma yöntemidir.
Karar DeğişkeniKarar vericinin kontrolünde olan ve probleme çözüm bulmak için değişik değerler alabilen sistem parametreleridir. Örneğin bir dağıtım modelinde hangi müşteriye hangi araçla gidileceği karar değişkenidir.
Doğrusal Programlama (DP)Sistem parametrelerinin sabit değerler ve reel sayılar olan karar değişkenleri ile ifade edildiği, sistem davranışlarının ve amacın doğrusal fonksiyonlarla açıklandığı matematiksel model tipidir. Cebirsel yöntemlerle makul sürede en iyi çözüme ulaşılabilir.
Tam Sayılı Doğrusal Programlama (TDP)Karar değişkenlerinin reel sayılar yerine doğal (tam) sayılar olmasının zorunlu olduğu doğrusal programlama modelidir. Kesikli yapısı nedeniyle çözümü doğrusal programlamaya göre çok daha zordur.
Doğrusal Olmayan Programlama (DOP)Amaç fonksiyonu veya kısıtlardan en az birinin doğrusal olmadığı matematiksel model tipidir. Gerçek hayat problemlerini daha iyi temsil etse de en iyi çözümü bulmak oldukça zordur ve uzun zaman alır.
Sezgisel Çözüm MetotlarıTüm alternatifleri denemenin çok uzun zaman alacağı karmaşık problemlerde, makul süreler içinde en iyiye yakın ve kabul edilebilir çözümler üreten deneme-yanılma tabanlı yaklaşık algoritmalardır.
Monte Carlo BenzetimiSistem parametrelerinin belirli bir olasılık dağılımına sahip olduğu durumlarda, bilgisayar kodu kullanılarak stokastik modelin belirli bir süre ilerletilmesi ve ortalama değerlerin hesaplanması yöntemidir.
Yöneylem AraştırmasıBir organizasyon içindeki süreçlerin koordinasyonu ve yürütülmesi ile ilgili gerçek karmaşık problemleri çözmek için matematiksel modelleme yöntemleri kullanan disiplinlerarası bir bilim dalıdır.
Amaç FonksiyonuKarar vericinin modelde en iyilemeyi (minimizasyon veya maksimizasyon) hedeflediği ve karar değişkenlerinin doğrusal veya doğrusal olmayan ilişkileriyle oluşturulan matematiksel fonksiyondur.
KısıtMatematiksel modelin mümkün çözümlerinin uyması gereken sınırları belirleyen, karar değişkenlerinin fonksiyonlarından oluşan her bir eşitlik veya eşitsizliktir. Örneğin bütçe veya depo kapasitesi sınırları birer kısıttır.
Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV)Karar vericinin birbiriyle çatışan birden fazla amacı veya kriteri aynı anda gerçekleştirmek istediği durumlarda kullanılan, alternatifleri derecelendirip en uygununu seçen model grubudur.
4PL (Dördüncü Taraf Lojistik)Lojistik hizmet kapasitesi (fiziksel varlığı) olmayan, ancak teknoloji ve bilgi birikimini kullanarak müşterisinin tedarik zinciri süreçlerini yöneten ve 3PL firmalarını koordine eden danışmanlık firmalarıdır.
3PL (Üçüncü Taraf Lojistik)Müşterileri adına taşıma, depolama ve dağıtım gibi fiziksel lojistik faaliyetleri doğrudan kendi araç ve tesis kapasitesiyle gerçekleştiren hizmet sağlayıcı firmalardır.

Diğer Önemli Bilgiler

Hub-and-Spoke (Tek Merkezli Ağ)

FedEx'in kurucusu Smith'in geliştirdiği bu yenilikçi modelde, tüm paketler önce başlangıç noktalarından Memphis'teki merkezi bir tesise (hub) taşınır. Burada hedef noktalarına göre sınıflandırılan paketler, uçak filosuyla nihai varış şehirlerine dağıtılır.

Açık Veri Portalı Örneği

Modelleme süreçlerinde en zor aşama olan veri toplama konusunda modern kurumlar açık veri platformları oluşturmaktadır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin sunduğu 'https://data.ibb.gov.tr/' adresi, analistlerin gerçek verilerle çalışabilmesi için kurulmuş açık veri portallarına somut bir örnektir.

Riopel vd. (2005) ve Z. Acar (2019)

Lojistik süreçlerin tamamını tek bir çatı altında toplayan ve tüm lojistik süreçleri kapsayan bütünsel akademik kitaplara literatürde verilebilecek en önemli iki temel eser örneğidir.

Hız Sınırı ve Zaman Modeli Örneği

Metinde verilen kargo dağıtım örneğinde, A noktasından 10 km uzaklıktaki B noktasına giden araç için deterministik modelde 50 km/saat hızla 12 dakikalık kesin süre hesaplanırken; stokastik modelde trafik olasılıkları hesaba katılarak ortalama 20 dakikalık süre bulunmuştur.

Yöneylem Analizinde Uzman Körlüğü

Hep aynı tür problemleri çözen uzmanlarda az olasılıklı riskleri göz ardı etme eğilimi oluşur. Yöneylem araştırmasının disiplinler arası takım çalışması yapısı, bu uzman körlüğünü engellemek için geliştirilmiş kurumsal bir yaklaşımdır.

Elektronik Tablo Çözümleri

Yöneticilerin matematiksel olmayan dilleri tercih etmesi nedeniyle, MS Excel Solver gibi elektronik tablo uygulamaları yaygınlaşmıştır. Bu yazılımlar bol grafikli menülerle yöneticilere 'ya şöyleyse' (what-if) analizleri yapma imkanı sunar.

Faktör Derecelendirme Metodu

Çok Kriterli Karar Verme modellerinde, her bir alternatifin kriterlere göre ölçümlerinin yapılması, kriter ağırlıklarının atanması ve bu ağırlıklarla tek-kriterli değerlerin birleştirilerek bütünsel değerin saptanması sürecidir.

Savaş Sanatı (Art of War) Kitabı

Antoine-Henri Jomini tarafından yazılan ve Napolyon'un savaş tekniklerini anlatan bu kitap, lojistiğin askeri operasyonlardaki hayati önemini ve planlama boyutunu bilimsel olarak ele alan ilk eserdir.

Sınavda Dikkat Et

  • Lojistiğin etimolojik kökenine ve Antoine-Henri Jomini'nin 'Savaş Sanatı' (Art of War) kitabındaki tanımına dikkat edin; sınavda tarihsel gelişim sorularında sıkça karşınıza çıkabilir.
  • 4PL ve 3PL arasındaki farkı iyi öğrenin; 4PL'in fiziksel varlığının/kapasitesinin olmaması ve danışmanlık/koordinasyon rolü üstlenmesi en ayırt edici sınav bilgisidir.
  • Analog model (göstergeler, harita, termometre) ile görsel model (maket, prototip) ayrımına dikkat edin; sınavda örnek olay verilerek hangisi olduğu sorulabilir.
  • Problem çözme sürecinin 7 aşamasını sırasıyla bilin; özellikle 'Model Doğrulama' (4. aşama) ile 'Uygulama ve Raporlama' (7. aşama) arasındaki farklar ve geri besleme döngüleri kritik öneme sahiptir.
  • Doğrusal Programlama (DP) ile Tam Sayılı Doğrusal Programlama (TDP) arasındaki en temel farkın karar değişkenlerinin reel sayı veya doğal sayı olması olduğunu unutmayın; bu durum çözüm yöntemini (cebirsel vs. sezgisel) doğrudan etkiler.
  • Sezgisel yöntemlerin her zaman 'en iyi' (optimum) çözümü bulma garantisi vermediğini, sadece 'makul sürede en iyiye yakın' çözümler ürettiğini aklınızda bulundurun; sınavda bu çelişkiyi sorgulayan sorular gelebilir.