Ünite 5: Kullanım Durum ve Veri Modelleme

Ivar Jacobson'ın Katkısı

1986 yılında kullanım durum modelleme tekniğini ilk kez kodlayan ve görselleştiren kişidir. Yazılım projelerinin yönetimi konusunda dünya çapında uzmanlığı bulunmaktadır.

Kullanım Durum Hikayesi (Use Case Narrative)

Kullanım durumun yazılı olarak ifade edilmesidir. Standart bir biçimi yoktur, sistemin büyüklüğüne göre içerik değişebilir.

Zamansal Olay (Temporal Event)

Zaman tarafından tetiklenen sistem olaylarıdır. Örneğin, her ayın sonunda maaşların otomatik yatırılması bir zamansal olaydır.

Birincil İş Aktörü

Sistemden doğrudan fayda sağlayan paydaştır. Maaş ödeme sisteminde çalışan, maaş yattığında fayda sağlayan bir birincil iş aktörüdür.

Anahtar Kavramlar

Kullanım Durum (Use Case)Bir kullanıcı ile sistem arasındaki etkileşimi anlatan senaryo topluluğudur. Örneğin, bir hastanın 'Randevu Al' işlemi, sistemin hastaya sunduğu bir kullanım durumdur.

AktörSistemle etkileşime giren, olayları başlatan veya tetikleyen kullanıcılar, kurumlar veya diğer sistemlerdir. Örneğin, hastane sisteminde 'Doktor' bir aktördür.

Sistem SınırıKullanım durum diyagramında, sistemin kapsamını belirleyen ve içindeki tüm işlevleri kapsayan çerçevedir. Diyagramda bir dörtgen ile gösterilir.

Bağıntı İlişkisiAktör ile kullanım durum arasındaki doğrudan etkileşimi ifade eden çizgisel bağlantıdır. Örneğin, 'Hasta' aktörü ile 'Muayene Ol' kullanımı arasındaki bağdır.

Genişletme İlişkisi (Extends)Bir kullanım durumun, başka bir kullanım duruma yeni işlevler ekleyerek zenginleştirilmesidir. Örneğin, 'Tahlil Ver' işlemine ek olarak 'Kısa Mesaj At' işleminin yapılmasıdır.

Ekleme İlişkisi (Include)Ortak işlevlerin tekrar kullanılabilirliğini sağlamak için bir kullanım durumun diğerine dahil edilmesidir. Örneğin, her tahlil işleminde 'Sıra Numarası Al' adımının zorunlu olmasıdır.

Kalıtım İlişkisiOrtak özellikleri olan aktörlerin, soyut bir aktör üzerinden genelleştirilmesidir. Örneğin, 'Hasta' ve 'Doktor'un ortak bir 'Kullanıcı' aktöründen türetilmesi.

Veri Yaşam DöngüsüVerinin sistemdeki ilk ihtiyacından, silinmesine veya arşivlenmesine kadar geçen süreçtir. Örneğin, bir hastanın tetkik sonucunun 5 yıl saklanıp sonra silinmesi.

Harici Veri ModeliKullanıcı gruplarının kendi işlevlerini gerçekleştirmek için ihtiyaç duydukları veri ögelerinin görünümüdür. Örneğin, 'Laboratuvar' grubunun sadece tetkik verilerini görmesi.

Kavramsal Veri ModeliSistemin genel veri gereksinimlerini, teknik ayrıntılardan bağımsız olarak gösteren modeldir. Örneğin, ERD ile çizilen hasta-doktor ilişkisi.

Mantıksal Veri ModeliTüm verilerin birleştiği, ilişkisel tablolarla ifade edilen modeldir. Örneğin, veritabanındaki tablolar ve birincil anahtarların tanımlanması.

Fiziksel Veri ModeliVeritabanı yönetim sistemi ve donanım detaylarını içeren teknik modeldir. Örneğin, verilerin diskte nasıl bloklandığının tanımlanması.

Varlık (Entity)Sistemde var olan ve özellikleriyle tanımlanan nesnelerdir. Örneğin, bir hastane sistemindeki 'Poliklinik' bir varlıktır.

Öznitelik (Attribute)Varlıkların sahip olduğu özelliklerdir. Örneğin, 'Hasta' varlığının 'Adres' veya 'Telefon No' bilgisi birer özniteliktir.

Diğer Önemli Bilgiler

Harici Sunucu Aktörü

Sistemden gelen isteklere cevap veren paydaş veya sistemdir. Örneğin, bir dış veritabanı sunucusu harici sunucu aktörüdür.

Soyut Aktör

Birden fazla aktörün ortak özelliklerini taşıyan temel aktördür. Örneğin, laborant soyut aktörü, hasta ve doktorun ortak işlevlerini kullanabilir.

Kavramsal Taslak (Blueprint)

Fiziksel bir nesnenin nasıl oluşturulacağını gösteren ayrıntılı plandır. Veri modelleri, veritabanı için bu görevi görür.

Veri Ambarı

Geçmiş tarihli ve faydalı verilerin, mevcut veritabanından ayrı olarak depolandığı birimdir. Örneğin, eski hasta tanı bilgilerinin saklandığı yerdir.

Sınavda Dikkat Et

Kullanım durum diyagramı ile kullanım durum hikayesini karıştırmayın; diyagram şemadır, hikaye ise yazılı senaryodur.
Ekleme (include) ve Genişletme (extend) ilişkilerini ayırt edin; ekleme zorunlu ve ortak işlevler içindir, genişletme ise opsiyonel eklemeler içindir.
Aktörlerin her zaman insan olmadığını unutmayın; sistemler ve zaman da birer aktör olabilir.
Veri modeli seviyelerini (Harici, Kavramsal, Mantıksal, Fiziksel) hiyerarşik olarak ezberleyin; en üstte kullanıcı, en altta donanım/VTYS vardır.
ERD bileşenlerini (Varlık, Öznitelik, İlişki) mutlaka öğrenin; sınavda bu kavramların tanımı veya sembolü sıklıkla sorulur.
Veri yaşam döngüsünün fazlarını sırasıyla hatırlayın; ihtiyaçtan başlar, silinme/arşivleme ile biter.