Ünite 10: Antik Yunancada Bilgi Sözcüğünün Karşılığı Olarak Kullanılan Epistemeden Türetilen — Önemli Kavramlar

Antik Yunancada bilgi anlamına gelen 'episteme' sözcüğünden türetilen, felsefenin bilgi problemini, bilginin kaynağını ve imkanını inceleyen temel disiplinidir. Felsefe tarihinde hakkında en çok tartışma yürütülen alanların başında gelir.

Aristoteles ve İbn Rüşd'ün nedenler teorisinde, bir şeyin kendisinden yapıldığı ya da oluştuğu ham maddeyi ifade eden ilkektir. Etkin nedene bağımlı olan bu neden, varlığın yapı taşını oluşturur.

Bir nesnenin biçimini, özünü veya ne olduğunu belirleyen nedendir. Maddenin şekil almasını ve belirli bir varlık türü haline gelmesini sağlar, etkin nedene bağımlı olarak işlev görür.

Bir şeyin yokluktan varlığa gelmesini sağlayan, şekilsiz maddeye form vererek erek nedeni gerçekleştiren temel ve bağımsız güçtür. Dört neden içinde en önemli konumda yer alır.

Bir şeyin hangi amaçla var olduğunu, nihai hedefinin ne olduğunu gösteren nedendir. Etkin nedenin yöneldiği amacı temsil eder ve diğer nedenlerle birlikte varlık açıklamasında kullanılır.

Nedenler zincirinin en sonunda veya zirvesinde yer alan, özü bakımından saf eylem ve etkin bilgi olan Tanrı'dır. Evrendeki her şeyin asıl yaratıcısı ve kusursuz bilginin sahibidir.

İnsanın zihninde oluşturduğu bilginin, ruhun dışındaki varolan gerçeğe tam olarak uygunluk göstermesi durumudur. Örneğin, bir şeyin beyaz olduğunu söyleyen yargının dış dünyada karşılık bulması doğru bilgiyi verir.

Ruhun bilgi üretirken ve yargıda bulunurken yerine getirdiği iki temel işlevdir. İnsan zihni bu iki mantıksal işlem aracılığıyla dış dünya hakkında hüküm verir ve yargılarını oluşturur.

İbn Rüşd'ün Aristoteles'in 'Ruh Üzerine' eserine yazdığı şerhte belirttiği; algı, imgelem, maddi akıl, etkin akıl ve spekülatif akıoldan oluşan bilgi edinme kademeleridir.

Duyuların fizyolojik durumlar, çevresel faktörler veya ilişki biçimleri nedeniyle nesneleri olduğu gibi değil, yanıltıcı biçimde algılamasıdır. Suda kırık görünen çubuk veya küçük algılanan güneş buna örnektir.