İnfografik
← Ünite 1
Bilim ve Araştırma Etiği

Ünite 1: Etik Sunu 1

Pegem Akademi Yayını
Bu ders ünitesinde yer alan tüm etik bilgileri, Kürşad Yılmaz ve Recep Serkan Arık editörlüğünde Pegem Akademi Yayıncılık tarafından basılan 'Bilim ve Araştırma Etiği' isimli kitaptan doğrudan yararlanılarak hazırlanmıştır.
Latince Köken: Principium
İlke sözcüğünün kökeni Latince 'principium' kelimesine dayanmaktadır. Bu kelime felsefe ve etik literatüründe 'ilk, asıl, temel olan' anlamlarında kullanılır ve ispat gerektirmeyen temel önermeleri ifade eder.
Şen (1998) Etik Tasarım Kriterleri
Şen (1998) tarafından yapılan çalışmaya göre, etik ilkelerin başarılı olması için resmi ve gayri resmi etiğin uyumlu olması, ilkelerin açık, çelişkisiz, uygulanabilir olması ve katılımcı bir süreçle hazırlanması şarttır.
Lamberton ve Minor Dörtlüsü
Lamberton ve Minor (1995) tarafından geliştirilen yaklaşıma göre, tüm etik sistemlerin temelinde yer alması gereken dört ana ilke; hakkaniyet, insan hakları, faydacılık ve bireyselliktir.

Anahtar Kavramlar

EtikToplumdaki ve sosyal düzendeki uyumu sağlamayı amaçlayan, değer ve ahlaktan farklı olarak yazılı kurallara dayanan, tüm insanlık için geçerli ve evrensel olan yaşama politikasıdır.
AhlakToplumsal yaşamı yöneten, şekillendiren ve toplumdaki uyumun temelini oluşturan yazılı olmayan içsel ilkeler bütünüdür. Örneğin, hile yapmadan kazanılan bir servet ahlaki değeri yüksek bir kazançtır.
Değerlerİnsanlar arasındaki ikili ilişkilerin uyumlu ve dengeli bir şekilde yürümesini sağlayan, yazılı olmayan ve bireysel ilişkileri yöneten içsel ilkelerdir.
İlke (Principium)Latince kökenli bir kelime olup; ilk, asıl ve temel olan anlamına gelen, doğruluğunun ispatlanmasına gerek duyulmayan nasihat niteliğindeki önermelerdir.
Etik İlkeBir meslek veya uygulama alanındaki etik değerlerin bir araya getirilerek yazılı maddeler halinde düzenlenmesiyle oluşan, bireyleri iyi davranışa yönlendirmeyi amaçlayan kurallardır.
Hakkaniyet İlkesiLamberton ve Minor'a göre etik ilkelerin oluşturulmasında temel alınması gereken, adaletli davranmayı ve herkese hak ettiğini vermeyi savunan temel prensiplerden biridir.
Faydacılık İlkesiEtik kararlarda ve kurallarda, olabildiğince çok insan için en yüksek düzeyde iyilik, fayda ve mutluluk sağlamayı hedefleyen etik yaklaşımdır.
Bireysellik İlkesiEtik sistemlerin oluşturulmasında bireyin özerkliğini, kişisel kararlarını ve kendi kaderini tayin etme hakkını korumayı amaçlayan temel prensiptir.
Yasa Dışı Emirlere DirenmeAydın (2006) tarafından belirtilen, bireyin görevini yaparken üstlerinden gelse dahi hukuka ve etik değerlere aykırı olan talimatları uygulamayı reddetmesi ilkesidir.
Çıkar ÇatışmasıKişinin kamu veya mesleki görevi esnasında, kendi kişisel veya maddi menfaatleri ile görevinin gerektirdiği tarafsızlık ve dürüstlük ilkelerinin karşı karşıya gelmesi durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Aydın (2006) Genişletilmiş İlkeler Listesi

Aydın (2006) çalışmasında, klasik etik ilkelere ek olarak eşitlik, tarafsızlık, yasa dışı emirlere direnme, tutumluluk, demokrasi ve çıkar çatışmasına girmeme gibi modern kamu ve meslek etiği ilkelerini tanımlamıştır.

Ahlaki Servet Örneği

Metinde ahlak kavramını somutlaştırmak için verilen örnekte; zengin bir kişinin servetini kimseyi aldatmadan, dolandırmadan ve çalmadan kendi emeğiyle kazanması durumunda bu servetin ahlaki değerinin yüksek olacağı belirtilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Etik ve ahlak kavramlarının farkına çok dikkat edin; etik yazılı ve evrenseldir, ahlak ise yazısız ve toplumsaldır.
  • Latince kökenli 'principium' kelimesinin 'ilke' anlamına geldiğini ve ispata gerek duymayan önermeler olduğunu unutmayın.
  • Şen (1998)'in etik ilkeleri oluşturma kriterlerini (uyumluluk, açıklık, çelişmezlik, uygulanabilirlik, katılımcılık) mutlaka ezberleyin.
  • Lamberton ve Minor'un 4 temel ilkesi (hakkaniyet, insan hakları, faydacılık, bireysellik) ile Aydın (2006)'ın eklediği ilkeleri karıştırmayın.
  • Etik ilkelerin yasal yaptırımı olmadığını, amacının cezalandırmak değil 'iyi davranışa yönlendirmek' olduğunu sınavda seçeneklerde arayın.