Ünite 4: Mineraller 1

Mısır ve Peridot Süs Taşı

Eski Mısır döneminde Kızıldeniz'deki küçük bir adada bulunan peridot minerali parlatılarak süs eşyası olarak kullanılmış, ölen kişiler bu süs taşıyla birlikte gömülmüştür.

Georgius Agricola'nın Çalışmaları

Minerallere yönelik gerçek ve bilimsel nitelikli ilk çalışmalar, 1556 yılında Georgius Agricola tarafından başlatılmış ve mineraloji tarihi için dönüm noktası olmuştur.

Nicholas Steno ve Geometri

1669 yılında Nicholas Steno, Agricola'nın öncülük ettiği çalışmalardan faydalanarak minerallerin geometrik özelliklerini ve yapısal formlarını tanımlamıştır.

Henry Sorby ve İnce Kesitler

İngiliz jeolog Henry Sorby, 1858 yılında 'Kristallerin Mikroskobik Yapıları Üzerine' kitabını yayınlayarak polarize ışık altında ince kesit inceleme metodunu tanıtmıştır.

Anahtar Kavramlar

LitosferYeryuvarının en dış kat kesimini oluşturan, çeşitli kayaçlardan ve minerallerden meydana gelen katman tabakasıdır.

MineralDoğal oluşan, katı olan, jeolojik süreçlerle oluşan, kristal yapıya sahip, kimyasal bileşimi tanımlanabilir ve organik olmayan maddelerdir; örneğin kuvars veya albit.

KristalMinerallerin serbest şartlarda oluşması durumunda kazandığı, geometrik ve simetrik yüzeylere sahip düzenli katı formudur.

KatyonAtomların elektron kaybetmesi sonucunda oluşan pozitif yüklü iyon türüdür.

AnyonAtomların elektron kazanması sonucunda oluşan negatif yüklü iyon türüdür.

İyonik BağFarklı yüklenmiş iyonlar arasındaki elektrostatik çekim nedeniyle kurulan, sodyum ve klor arasında sıkça görülen en basit kimyasal baðdır.

Kovalent BağElementlerin en dış yörüngedeki elektronlarını birlikte (ortaklaşa) kullanarak oluşturdukları atom bağı türüdür.

Metalik BağÇekirdek ile serbest hareket eden valans elektron bulutu arasındaki çekici güçler sayesinde metallere dövülebilirlik ve iletkenlik kazandıran bağdır.

Van Der Waals BağıBulucusunun adını taşıyan, gazların atom ve molekülleri ile asimetrik iyonlar arasında görülen zayıf ve minerallerde seyrek bulunan elektrik çekimidir.

AlbitLatince kökenli olup 'beyaz' anlamına gelen ve mineral isimlendirmesinde kullanılan bir mineral adıdır.

OrtoklasAlmanca kökenli olup 'dik açıda bölünebilen' anlamına gelen kayaç yapıcı bir mineral türüdür.

Kafes YapısıKristallerin iç dünyasını ve atomların üç boyutlu düzenli dizilimini ifade eden iç yapı modelidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Röntgen ve X-Işınları Keşfi

Alman fizikçi Röntgen'in 1895 yılında X-ışınlarını keşfetmesi, kristallerin dış biçiminden iç dünyasına (kafes yapısına) geçiş yollarını açmıştır.

Bragg'ların Nobel Ödülü

1915 yılında X-Ray çalışmalarının minerallerin iç yapısını incelemede kullanılması, baba-oğul iki fizikçi olan Bragg'lara prestijli bir Nobel ödülü kazandırmıştır.

V.M.Goldschmidt ve Kristalleşme

Norveçli mineralog V.M.Goldschmidt, 1926 yılında yayınladığı eserinde farklı element atomlarının mineral oluşturmak üzere bir araya geliş ilkelerini açıklamıştır.

Elektron Mikroskobu Dönemi

1960'lı yıllardan itibaren mineraloglar, minerallerin karmaşık iç yapılarını çok daha detaylı inceleyebilmek amacıyla elektron mikroskoplarını kullanmaya başlamışlardır.

Giant Crystal Cave (Meksika)

Metinde görsel ve mekansal bağlamda devasa boyutlardaki doğal kristal oluşumlarına örnek olarak Meksika'daki dev kristal mağarasına (Giant Crystal Cave) atıfta bulunulmuştur.

Sınavda Dikkat Et

Jeolojik mineral tanımındaki 5 kritik kriteri (doğal, katı, jeolojik süreç, kristal yapı, inorganik) ezberleyin; sınavda 'organik' gibi çeldiriciler sıkça kullanılır.
Mineral isimlerinin kökenleri (Albit=beyaz, Ortoklas=dik açıda bölünebilen vb.) eşleştirme sorularında gelebilir.
Tarih ve bilim insanı eşleştirmelerine dikkat edin: 1556 Agricola, 1669 Steno, 1858 Sorby, 1895 Röntgen.
Katyon ve anyon oluşum mekanizmasını karıştırmayın: Katyon elektron kaybeder (pozitif), anyon elektron kazanır (negatif).
Van Der Waals bağının silikatlarda etkisiz ve minerallerde seyrek görüldüğü bilgisini istisnai bir soru için unutmayın.
Metalik bağın sağladığı özellikleri (yüksek plastiklik, dövülebilme ve iletkenlik) iyi kavrayın.
X-ışınlarının 1895'te Röntgen tarafından keşfi ile kristallerin iç kafes yapısının incelenmeye başlandığı kronolojik sıralama sorularında hayatidir.