Ünite 8: Mineraller 2

Mohs Sertlik Çizelgesinin İcadı

Avusturyalı mineralog Friedrich Mohs tarafından 1822 yılında geliştirilmiştir. Minerallerin birbirini çizme direncine dayanır ve günümüzde bile arazi tayinlerinde kullanılan en pratik yöntemdir.

Elmas ve Amsterdam Maden Endüstrisi

Dünyanın en usta elmas kesicileri Amsterdam'da bulunur. Bilinen en sert mineral olan elmasa şekil verilmesi, onun belirli düzlemler boyunca sahip olduğu mükemmel dilinim özelliği sayesinde mümkündür.

Kuvarsın Özgül Ağırlık Değeri

Kuvars mineralinin 1 santimetreküpünün ağırlığı 2,65 gramdır. Aynı hacimdeki suyun ağırlığı 1 gram olduğundan, kuvarsın özgül ağırlığı 2,65 gr/cm³ olarak hesaplanır.

Hematitin Çizgi Rengi Karakteristiği

Demir oksit bileşimli hematit minerali dış görünüşünde farklı renklerde bulunabilmesine rağmen, porselen levha üzerine çizildiğinde her zaman karakteristik kırmızı-kahverengi bir çizgi rengi verir.

Anahtar Kavramlar

MineralBelirli bir kimyasal bileşime ve düzenli bir içyapıya (kristal kafesine) sahip olan doğal katı maddelerdir. Örneğin kuvars ve kalsit birer mineraldir.

Mohs Sertlik ÇizelgesiFriedrich Mohs tarafından 1822 yılında geliştirilen, mineralleri en yumuşağından en sertine (1'den 10'a) doğru sıralayan pratik bir sertlik derecelendirme skalasıdır.

DilinimMinerallerin dış kuvvetler etkisiyle zayıf atomik bağ düzlemleri boyunca düzgün yüzeyler oluşturarak kopma özelliğidir. Mika minerali bu özelliğe mükemmel örnektir.

Kırılma (Fracture)Minerallerin dilinim düzlemlerinden farklı doğrultularda, pürüzlü, lifli veya konkoidal gibi düzensiz yüzeyler oluşturarak kopma özelliğidir. Kuvars kırılmaya iyi bir örnektir.

Çizgi RengiBir mineralin sarsılmamış porselen bir levha üzerinde sürülmesiyle bıraktığı renkli ince toz izidir. Hematit her zaman kırmızı-kahverengi çizgi rengi verir.

ParlaklıkMineral yüzeyinin ışığı yansıtma kalitesi olup kimyasal bağ tipiyle doğrudan ilişkilidir. Metalik ve metalik olmayan olarak iki ana gruba ayrılır.

Özgül AğırlıkBir mineralin havadaki ağırlığının, aynı hacimdeki saf suyun ağırlığına oranıdır. Kuvarsın özgül ağırlığı 2,65 gr/cm³'tür.

Kristal Şekli (Özşekilli)Mineralin içindeki düzenli atomik yapının dış yüzeye düzgün yüzey, kenar ve köşe oluşturacak şekilde yansımasıdır. Öhedral kristal geometrisini tanımlar.

Kristal BiçimiJeologların bir kristal veya kristal grubunun genel görünümünü tanımlamak için kullandığı iğne şekilli, lifsi, prizmatik gibi niteleyici sıfatlardır.

Amorfİç atomik düzenlenme göstermeden katılaşan ve belirli bir geometrik kristal şekli olmayan maddelerdir. Opal amorf minerallere örnektir.

SilikatlarYer kabuğunun ana mineral grubunu oluşturan, temel bir Si atomunun dört O atomu ile çevrilmesiyle oluşan silis-oksijen tetrahedron yapısına sahip minerallerdir.

TetrahederBir silisyum atomunun merkezde yer alıp dört oksijen atomu tarafından çevrelenmesiyle oluşan piramit benzeri temel silis-oksijen yapıtaşıdır.

OksitlerMetal katyonlarının oksijen anyonlarıyla bağlanmasıyla oluşan, yüksek metal içeriği nedeniyle cevher mineralleri olarak bilinen gruptur. Magnetit ve hematit örneklerdir.

SülfitlerMetal katyonlarının kükürt (S) anyonu ile bağlanmasıyla oluşan, çoğunlukla metalik parlaklığa sahip minerallerdir. Pirit ve galen bu gruba girer.

SülfatlarMetal katyonlarının kükürt-oksijen anyonik grubu (SO4) ile birleşmesiyle oluşan ve yer yüzeyinde sudan çökelmeyle meydana gelen jips gibi minerallerdir.

HalitlerAnyon olarak periyodik cetvelin ikinci kolonundaki halojen iyonlarını (klorin, florin) içeren mineral grubudur. Kaya tuzu (NaCl) ve florit örnek verilebilir.

KarbonatlarCO3 molekülünün anyon vazifesi gördüğü ve kalsiyum veya magnezyum gibi elementlerin bağlandığı, kalsit ve dolomitin yer aldığı mineral sınıfıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Mikanın Tarihsel Kullanımı

Levhamsı ve mükemmel dilinimli yapraklar halinde ayrılabilen mika minerali, geçmişte insanlar tarafından fırın ve fener camı olarak pratik amaçlarla yaygın bir şekilde kullanılmıştır.

Amorf Mineral Örneği: Opal

Düzenli bir iç atomik kafes yapısı ve geometrik kristal biçimi olmaksızın katılaşan maddeler amorf olarak nitelendirilir. Opal bu durumun doğadaki en bilinen örneklerinden biridir.

Kalsitin Kimyasal ve Fiziksel Özellikleri

CaCO3 formülüne sahip kalsit, rombohedron yüzlerine paralel 3 yönlü mükemmel dilinime sahiptir. Ayrıca hidroklorik asit (HCl) ile reaksiyona girme ve çift kırma özelliği gösterir.

Jips ve Sülfat Grubu Çökelmesi

CaSO4.2H2O formüllü jips, metal katyonunun kükürt-oksijen anyonik grubuyla bağlanmasıyla oluşur. Genellikle yer yüzeyinde veya yüzeye yakın kesimlerde suyun buharlaşıp çökelmesiyle meydana gelir.

Magnetit ve Manyetik Özellik

Fe3O4 bileşimli magnetit oksit grubu bir mineraldir. Yüksek demir içeriği nedeniyle cevher minerali olarak sınıflandırılır ve doğal olarak güçlü mıknatıs özelliği gösterir.

Halit ve Kaya Tuzu Yapısı

Halit, periyodik tablonun halojenler kolonundan klorin anyonu ile sodyumun birleşmesiyle oluşur. Yaygın bilinen adıyla kaya tuzu (NaCl) bu grubun en popüler üyesidir ve tuz tadıyla tanınır.

Pirit ve Sülfit Grubu Mineralleri

FeS2 formüllü pirit, metal katyonlarının kükürt anyonu ile bağlanmasıyla oluşan tipik bir sülfit mineralidir. Sülfitlerin çoğu yüksek metalik parlaklığa sahiptir ve cevher yatakları oluşturur.

Talk ve Mohs Skalası Tabanı

Mohs sertlik çizelgesinin en başında, yani 1 numarada yer alan talk en yumuşak mineraldir. Tırnakla kolayca çizilebilen talk, dokunulduğunda karakteristik sabunsu bir his bırakır.

Sınavda Dikkat Et

Mohs sertlik çizelgesindeki uç değerleri (Talk=1, Elmas=10) ve ara referansları (Cam=5.5, Tırnak=2.5) mutlaka ezberleyin; sınavda sıralama soruları gelebilir.
Dilinim ile kırılma kavramlarını birbirine karıştırmayın; dilinim zayıf bağ düzlemlerinde düzenli kopmadır, kuvarsın ise dilinimi yoktur.
Hematitin çizgi renginin (kırmızı-kahverengi) dış renginden bağımsız olarak sabit kaldığını unutmayın, bu tip istisnai özellikler sınavda sıklıkla sorulur.
Silikat grubunun temel yapıtaşının 'silis-oksijen tetrahedron' (1 silisyum, 4 oksijen) olduğunu ve yer kabuğunun temelini oluşturduğunu asla unutmayın.
Kalsit mineralinin asitle reaksiyona girmesi, çift kırma özelliği ve 3 yönlü dilinimi gibi çoklu ayırt edici özelliklerine dikkat edin.
Amorf yapıların (opal gibi) geometrik kristal biçiminden yoksun olduğunu, özşekilli (öhedral) minerallerin ise düzgün yüzeyler oluşturduğunu ayırt edebilin.