Ünite 3: Bağımlılığın-Nedenleri

Chein (1980) ve Yıkıcı Çevre Teorisi

Isidor Chein tarafından 1980 yılında geliştirilen bu teori, gençlerin madde kullanımını olumsuz yaşam koşulları, düşük sosyoekonomik düzey, ayrımcılık ve sosyal dışlanma gibi çevresel yoksunluklarla açıklar. Teoriye göre, yoksul ve fırsatlardan yoksun bölgelerde yaşamak maddeye yönelimi doğrudan artırır.

Hill (1980) ve Sosyal Sapma Teorisi

H.E. Hill tarafından 1980 yılında ortaya konan bu teori, bağımlılığı sosyal olarak sapkın ve dışlanmış bireylerin gösterdiği bir davranış bozukluğu olarak tanımlar. Maddenin kolay ulaşılabilir olduğu bölgelerde yaşamak ve sosyal kontrol eksikliği bu sapmanın en temel belirleyicileridir.

Jessor ve Jessor (1980) Üçlü Sistem Modeli

Richard ve Shirley Jessor tarafından 1980'de geliştirilen Problem Davranış Teorisi, bağımlılığı kişilik sistemi, çevre sistemi ve davranış sistemi olmak üzere üç temel yapının etkileşimiyle açıklayan kapsamlı bir sosyal-psikolojik çerçevedir.

Stanton (1980) ve Aile Dinamikleri

M. Duncan Stanton tarafından 1980 yılında formüle edilen Aile Teorisi, aile içindeki stresörleri ve ailede madde kullanımının varlığını inceler. Bağımlı bireyin ailesindeki çözülme veya ailenin yaşamını sürdürme ikilemi, bağımlılık davranışının sürdürülmesinde kritik bir işlev görür.

Anahtar Kavramlar

Risk FaktörüBelirli bir birey veya grup için geçerli olduğunda, bir bozukluğun veya madde bağımlılığının ortaya çıkma olasılığını genel popülasyona göre artıran her türlü özellik, durum veya çevresel etkendir.

Koruyucu FaktörBireyde veya çevresinde var olduğunda, risk faktörlerinin olumsuz etkilerini hafifleten veya ortadan kaldıran, kişiyi bağımlılık gelişiminden koruyan destekleyici unsurlardır.

Direnç / Dayanıklılık (Resilience)Bireyin yüksek düzeyde risk faktörlerine veya olumsuz yaşam koşullarına maruz kalmasına rağmen, madde bağımlılığı veya psikolojik bozukluk geliştirmeme, uyum sağlama kapasitesidir.

Biyopsikososyal ModelBağımlılığı tek bir nedene bağlamak yerine; genetik yatkınlık (biyolojik), kişilik özellikleri (psikolojik) ve sosyal çevre/akran etkisi (sosyal) gibi üç temel boyutun etkileşimiyle açıklayan bütüncül yaklaşımdır.

Alt KültürToplumun genel kültürel yapısı içinde yer alan ancak kendilerine özgü ortak değerler, normlar, sosyal durumlar ve rol tanımlarına sahip olan daha küçük sosyal gruplardır.

Madde Alt KültürüMaddenin zararlı kullanımını içeren değerlere, davranış normlarına, ritüellere ve rol tanımlarına sahip olan, özellikle 11-25 yaş grubunda yaygın gözlenen alt gruptur.

Sosyal DenetimBireyin toplumdaki değer, norm ve kurumlara olan bağlılığı sayesinde yasa dışı veya sapkın davranışlardan uzak durmasını sağlayan içsel ve dışsal kontrol mekanizmalarıdır.

Kümülatif EtkiRisk veya koruyucu faktörlerin birikerek artması durumudur; risk faktörlerinin sayısı arttıkça bağımlılık olasılığı katlanarak artarken, koruyucu faktörler arttıkça risk aynı ölçüde azalır.

Yıkıcı ÇevreBireyin gelişimini olumsuz etkileyen, yoksulluk, fırsat eşitliği yoksunluğu, ayrımcılık ve sosyal dışlanma gibi olumsuz sosyoekonomik koşulların egemen olduğu çevresel ortamdır.

Sosyal SapmaToplumun genel kabul görmüş norm ve kurallarının dışına çıkma, dışlanma ve bu durumun bir sonucu olarak davranış bozukluğu veya bağımlılık geliştirme eğilimidir.

Problem DavranışBireyin kişilik, çevre ve davranış sistemlerinin etkileşimi sonucunda ortaya çıkan, toplumsal uyumu bozan ve madde kullanımı gibi riskli eylemleri içeren davranışlar bütünüdür.

Sosyal ÖğrenmeBireyin madde kullanma davranışını, bu davranışı sergileyen ebeveyn, akran veya diğer model aldığı kişileri gözlemlemesi, taklit etmesi ve pekiştirmesi yoluyla kazanması sürecidir.

Ebeveyn İzlemiAnne ve babanın çocuklarının nerede olduğunu, kimlerle arkadaşlık ettiğini ve ne tür aktiviteler yaptığını takip etmesi esasına dayanan güçlü bir koruyucu ailevi faktördür.

Maddenin Sosyal Kabul EdilebilirliğiBir toplumun veya sosyal grubun belirli maddelerin kullanımına karşı gösterdiği tolerans düzeyi ve bu kullanımı normalleştirme derecesidir.

İçsel DenetimÇocukluk döneminde aile ve okul ortamında kazanılan, bireyin kendi davranışlarını, dürtülerini ve isteklerini toplumsal normlara uygun şekilde sınırlayabilme yeteneğidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Johnson (1980) ve Madde Alt Kültürü

Bruce Johnson tarafından 1980 yılında geliştirilen bu teori, özellikle 11-25 yaş arasındaki gençlerin madde bağımlılığını açıklamayı amaçlar. Madde kullanımının suç, alkolizm ve güvensiz cinsel ilişki gibi diğer riskli durumlarla birlikte bir alt kültür ritüeli olarak yaşandığını savunur.

Lukoff (1980) ve Sosyolojik Yaşam Stili

Irving Lukoff tarafından 1980 yılında geliştirilen sosyolojik perspektif, madde kullanımının basit bir alışkanlıktan öte, belirli değerleri, amaçları ve ilişki örüntülerini içeren organize bir yaşam stili olduğunu ve toplumsallaşma sürecinden etkilendiğini belirtir.

Hirschi ve Sosyal Kontrol Teorisi

Travis Hirschi'nin geliştirdiği bu teoriye göre, bireyin aile, okul, din ve arkadaş gibi geleneksel kurumlara olan bağlılığı sosyal denetimi oluşturur. Çocuklukta içsel denetimin gelişmemesi veya bu kurumlarla bağların kopması suç ve bağımlılığa yol açar.

Albert Bandura ve Sosyal Öğrenme

Bandura'nın sosyal öğrenme kuramına göre, madde kullanma davranışı ebeveynlerin ya da akranların gözlemlenmesiyle öğrenilir. Birey, gözlemlediği modellerin davranışlarını taklit ederek maddeye başlar ve bu davranışı tekrarlar.

NIDA Monografı 30 (1980)

Lettieri, Sayers ve Wallenstein editörlüğünde 1980 yılında NIDA (National Institute on Drug Abuse) tarafından yayımlanan 'Theories On Drug Abuse' başlıklı 30. araştırma monografı, bağımlılık teorilerini sistematik hale getiren en önemli tarihsel kaynaklardan biridir.

Risk ve Koruyucu Faktörlerin Kümülatif Yapısı

Araştırmalar, risk ve koruyucu faktörlerin kümülatif olduğunu gösterir. Bireyin maruz kaldığı risk faktörü sayısı arttıkça bağımlılık geliştirme olasılığı katlanarak artarken, koruyucu faktörlerin sayısı arttıkça bu risk doğrusal olarak azalmaktadır.

Zaman Döngüsüne Göre Faktörlerin Etkisi

Bağımlılık literatüründeki bulgulara göre, koruyucu faktörler çoğunlukla uzun dönemli madde kullanımı ve kümülatif sonuçlar üzerinde etkiliyken; risk faktörleri kısa dönemli, yakın zamanlı kullanım kararları üzerinde daha etkilidir.

Sınavda Dikkat Et

Teorisyen-Teori eşleştirmelerine çok dikkat edin; Chein'in Yıkıcı Çevre, Hill'in Sosyal Sapma, Jessor'un Problem Davranış ve Stanton'ın Aile Teorisi sınavda doğrudan sorulabilir.
Hirschi'nin Sosyal Kontrol Teorisi'ndeki 'sosyalleşme' ve 'uyum' kavramları ile geleneksel kurumlara bağlılık vurgusunu unutmayın; soru kökünde bu kurumlar geçiyorsa cevap büyük olasılıkla Sosyal Kontrol Teorisi'dir.
Risk ve koruyucu faktörlerin kümülatif olma özelliğini aklınızda tutun; sınavda 'faktörlerin sayısı arttıkça etkinin değişmesi' kümülatiflik ilkesiyle açıklanır.
Biyopsikososyal modelin üç boyutunu (biyolojik, psikolojik, sosyal) iyi ayırt edin; özellikle dürtüsellik ve anksiyetenin psikolojik, genetik geçmişin ise biyolojik boyutta olduğunu unutmayın.
Ebeveyn izleminin ailesel alandaki en kritik koruyucu faktörlerden biri olduğunu ve yetersiz izlemin ise doğrudan risk faktörü oluşturduğunu soru çözerken göz önünde bulundurun.