Ünite 3: Risk Azaltma

Dünya Bankası Yatırım İstatistiği

Dünya Bankası verilerine göre, afet öncesinde risk azaltma çalışmalarına yapılan her 1 dolarlık yatırım, afet sonrasında ortaya çıkacak müdahale, kurtarma ve yeniden inşa maliyetlerinden 4 ila 7 dolar arasında tasarruf sağlamaktadır.

Sendai Afet Risklerini Azaltma Çerçevesi

Birleşmiş Milletler üyesi ülkeler tarafından 2015 yılında Japonya'nın Sendai kentinde imzalanan ve 2030 yılına kadar küresel afet kayıplarını azaltmayı hedefleyen, risk azaltmayı önceliklendiren en kapsamlı uluslararası çerçeve anlaşmasıdır.

Hollanda Delta Works Projesi

Hollanda'da deniz taşkınlarını ve fırtına dalgalarını önlemek amacıyla hayata geçirilen, dünyanın en büyük baraj, set ve su bendi sistemlerinden biri olan devasa bir 'önleme' ve 'risk azaltma' mühendislik projesidir.

6306 Sayılı Kanun

Türkiye'de riskli yapıların tespiti, yıkımı ve kentsel dönüşüm süreçlerini yasal bir çerçeveye oturtmak amacıyla yürürlüğe konulan 'Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun'dur.

Anahtar Kavramlar

RiskBelirli bir tehlikenin gerçekleşme olasılığı ile bu tehlike sonucunda meydana gelebilecek can, mal ve ekonomik kayıpların birleşiminden doğan zarar potansiyelidir.

Tehlike (Hazard)Doğa, teknoloji veya insan kaynaklı olan, fiziksel hasara, can kaybına veya çevresel bozulmaya yol açma potansiyeli taşıyan her türlü olgudur.

Maruziyet (Exposure)İnsanların, yerleşim yerlerinin, altyapıların, sanayi tesislerinin ve ekonomik varlıkların tehlike analiz bölgelerinde konumlanmış olması durumudur.

Zarar Görebilirlik (Vulnerability)Bir toplumun, yapının veya sistemin tehlikeler karşısında hassas, korumasız ve dayanıksız olmasına yol açan fiziksel, sosyal, ekonomik ve kurumsal koşulların bütünüdür.

Sakınım (Avoidance)Tehlike bölgelerinden tamamen uzak durarak riskle yüzleşmekten kaçınma stratejisidir; fay hatlarının veya heyelan alanlarının imara kapatılması bu yaklaşıma örnektir.

Önleme (Prevention)Tehlikenin kendisinin ortaya çıkmasını engellemek veya gerçekleşme olasılığını ortadan kaldırmak amacıyla alınan proaktif önlemlerin tamamıdır.

Risk Azaltma (Mitigation)Tehlikenin tamamen ortadan kaldırılamadığı durumlarda, olası olumsuz etkileri ve kayıpları en aza indirmek için alınan yapısal ve yapısal olmayan önlemlerdir.

Uyum (Adaptation)Özellikle iklim değişikliği gibi kaçınılmaz çevresel değişimlerin getirdiği risklere karşı yaşamın sürdürülebilirliğini sağlamak için geliştirilen uyum sağlama stratejileridir.

Kentsel DönüşümKentlerdeki afet riski taşıyan dayanıksız yapı stokunun tasfiye edilerek yerine güvenli, planlı ve altyapısı güçlü yaşam alanlarının inşa edilmesi sürecidir.

Risk TransferiAfetlerin yol açacağı büyük mali kayıpların, sigorta ve benzeri finansal araçlar vasıtasıyla farklı aktörler veya küresel pazarlar arasında paylaştırılmasıdır.

Risk İletişimiAfet risklerine, olası etkilere ve alınması gereken önlemlere dair bilgilerin toplumla açık, şeffaf, doğru ve zamanında paylaşılması sürecidir.

Toplumsal KatılımBireylerin, sivil toplum kuruluşlarının ve yerel toplulukların afet risklerini azaltma, planlama ve hazırlık süreçlerine aktif olarak dahil edilmesidir.

İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP)Türkiye'de iller düzeyinde afet risklerinin belirlenmesi, önceliklendirilmesi ve azaltılması amacıyla yerel dinamiklere uygun olarak hazırlanan stratejik planlardır.

DASK (Zorunlu Deprem Sigortası)Türkiye'de konut sahiplerini depremin ve deprem sonucu oluşabilecek yangın, tsunami gibi afetlerin doğrudan mali zararlarına karşı güvenceye alan zorunlu sigorta sistemidir.

Sendai ÇerçevesiBirleşmiş Milletler tarafından 2015-2030 yılları arasını kapsayacak şekilde kabul edilen ve küresel düzeyde afet risklerinin azaltılmasını hedefleyen uluslararası strateji belgesidir.

Parametrik SigortaAfet sonrasında hasar tespiti beklenmeksizin, önceden belirlenmiş bir parametrenin (örneğin depremin büyüklüğü veya rüzgarın hızı) aşılması durumunda doğrudan ve hızlı ödeme yapan modern sigorta türüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

AFAD Acil Mobil Uygulaması

Afet anında tek tuşla acil çağrı yapılmasına, toplanma alanlarının görüntülenmesine ve afet öncesinde risk iletişimi ile eğitim içeriklerine erişilmesine olanak tanıyan yerli mobil uygulamadır.

FEMA After Action Report (AAR)

Amerika Birleşik Devletleri Federal Acil Durum Yönetim Kurumu (FEMA) tarafından her afet ve büyük tatbikat sonrasında hazırlanan, yapılan müdahalelerin ve risk azaltma önlemlerinin başarısını analiz eden şeffaf değerlendirme raporudur.

CERT Programı

ABD'de uygulanan ve yerel halkın afet anında kendi mahallelerinde ilk müdahaleyi yapabilmesi, arama-kurtarma ve ilkyardım desteği sağlayabilmesi için eğitildiği 'Toplum Acil Müdahale Ekipleri' programıdır.

TARSİM Uygulamaları

Türkiye'de çiftçilerin tarımsal üretimlerini sel, don, dolu, fırtına ve kuraklık gibi doğa kaynaklı afetlerin yol açacağı finansal kayıplara karşı güvence altına alan devlet destekli tarım sigortaları havuzudur.

Karayip Afet Risk Sigorta Fonu

Karayip ülkelerinin büyük kasırga ve depremler sonrasında ihtiyaç duydukları acil finansmanı hızlıca temin edebilmeleri için uluslararası düzeyde kurulan ilk çok uluslu bölgesel risk transferi havuzudur.

Japonya Deprem Erken Uyarı Sistemi

Deprem dalgalarının yayılma hızından yararlanarak saniyeler öncesinde cep telefonlarına, televizyonlara ve fabrikalara uyarı gönderen, trenleri otomatik durduran dünyanın en gelişmiş risk iletişimi altyapılarından biridir.

Hyogo Çerçeve Eylem Planı

2005-2015 yılları arasında yürürlükte kalan, afetlere karşı ulusların ve toplulukların dirençliliğinin artırılmasını hedefleyen ve planlama süreçlerini afet yönetiminin merkezine alan uluslararası belgedir.

Türkiye Afet Risk Azaltma Planı (TARAP)

Türkiye genelinde afet risklerinin belirlenmesi, kurumların görevlerinin netleştirilmesi ve risk azaltma eylemlerinin ulusal düzeyde koordine edilmesi amacıyla AFAD tarafından hazırlanan en üst düzey stratejik plandır.

Sınavda Dikkat Et

Risk formülünü (Risk = Tehlike x Maruziyet x Zarar Görebilirlik) adınız gibi bilin; sınavda bu bileşenlerin tanımları ve aralarındaki ilişki senaryo soruları üzerinden sıkça sorulur.
Dünya Bankası'nın 1 dolarlık risk azaltma yatırımının 4-7 dolar tasarruf sağladığı bilgisini unutmayın; bu oran ekonomik fayda sorularında doğrudan karşınıza çıkabilir.
Sakınım (Avoidance) ile Önleme (Prevention) arasındaki farka dikkat edin; sakınım tehlikeden tamamen kaçınmayı (fay hattını imara kapatmak), önleme ise tehlikenin oluşmasını engellemeyi (yangın şeridi açmak) ifade eder.
Türkiye'deki kentsel dönüşümün yasal dayanağı olan 6306 sayılı Kanun numarasını ezberleyin; mevzuat sorularında doğrudan bu kanun numarası sorgulanmaktadır.
Risk transferinin (sigorta, DASK vb.) fiziksel riski azaltmadığını, sadece afet sonrasındaki ekonomik yükü hafiflettiğini ve toparlanmayı hızlandırdığını aklınızda bulundurun.