← Ünite 4
Bina Yönetim Sistemleri

Ünite 4: Binalarda Toz Yönetimi

İç Ortamda Geçen Zaman Oranı
Gelişmiş toplumlardaki modern insanlar, günlük zamanlarının yaklaşık %85'ini ev, ofis, okul ve alışveriş merkezi gibi kapalı iç ortamlarda geçirmektedir. Bu durum, iç ortam hava kalitesinin insan sağlığı üzerindeki doğrudan etkisini ve önemini açıklamaktadır.
Asbest Yasaklanma Tarihi
Türkiye'de asbestin üretimi, satışı ve her türlü kullanımı, 25 Ocak 2013 tarihli ve 28539 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 'Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik' kapsamında tamamen yasaklanmıştır.
Asbest ve Sigara Etkileşimi
Asbest liflerine maruz kalan bireylerde akciğer kanserine yakalanma riski, sigara kullanımı ile birleştiğinde normal bir bireye kıyasla 50 ila 90 kat daha fazla artış göstermektedir.
Asbest Hastalıklarının Kuluçka Süresi
Asbest liflerine maruz kalındıktan sonra asbestozis, mezotelyoma veya akciğer kanseri gibi ölümcül hastalıkların ortaya çıkması, maruziyetin yoğunluğuna bağlı olarak 10 ila 50 yıl arasında değişen uzun bir süre alabilir.

Anahtar Kavramlar

TozISO 4225 standardına göre kendi ağırlığıyla çökebilen veya ortamda askıda kalabilen 75 mikrometre çapın altındaki küçük katı parçacıklardır. Örneğin, şantiyelerdeki yıkım işlemleri sırasında havaya karışan ince toprak ve çimento tanecikleri bu sınıfa girer.
TozlulukBir malzemenin taşıma, paketleme, yükleme veya depolama işlemleri sırasında havada toz bulutu oluşturma eğilimidir. Örneğin, fotokopi tonerleri ve çimento yüksek tozluluk eğilimine sahip malzemeler arasında yer alır.
Partikül Madde (PM)Çapı 0,002 ile 100 μm arasında değişen, havada asılı halde bulunan katı veya sıvı taneciklerin karışımıdır. Ofislerde adet/m3, endüstriyel ortamlarda ise μg/m3 veya mg/m3 birimleriyle ifade edilir.
Solunabilir TozAğız veya burun yoluyla solunarak tüm solunum sistemini etkileyen, miktar olarak %50'sinin aerodinamik çapı 80-100 μm altında olan toz fraksiyonudur.
Trokal TozlarSolunduğunda akciğerlere ve alt solunum yollarına kadar ulaşabilen, miktar olarak %50'sinin aerodinamik çapı 10 μm'nin altında olan parçacıklardır.
Alveollere Ulaşan TozlarSolunum sisteminin en derin noktası olan alveollere (hava keseciklerine) kadar ulaşabilen ve %50'sinin aerodinamik çapı 4 μm'nin altında olan en tehlikeli toz sınıfıdır.
AsbestIsıya, ateşe, kimyasallara dayanıklı ve elektrik iletmeyen, ticari amaçla lif demetlerine ayrılabilen doğal silikat mineralleridir. Ülkemizde kanser yapıcı etkisi nedeniyle kullanımı tamamen yasaklanmıştır.
PnömokonyozAkciğerlerde inorganik mineral tozlarının birikmesi ve buna bağlı olarak akciğer dokusunda gelişen reaksiyonel hasardır. Madencilerde sıklıkla görülen mesleki bir akciğer hastalığıdır.
SilikozisKuvars, kum ve kaya gibi mineral cevherlerinden çıkan serbest silika tozlarının solunmasıyla oluşan, akciğerlerde kalıcı yaralara yol açan ölümcül bir meslek hastalığıdır.
SiderozisSaf demir oksit tozlarının solunması sonucu oluşan pnömokonyoz türüdür. Özellikle elektrik kaynakçılarında ve demir kesme işlerinde çalışanlarda yaygın görülür.
BisinozisPamuk, keten, kenevir ve sisal tozlarına maruz kalma sonucu oluşan, göğüste sıkışma ve nefes darlığı ile karakterize obstrüktif akciğer hastalığıdır; 'kahverengi akciğer' olarak da bilinir.
AsbestozisAsbest liflerinin solunarak akciğer dokusunda birikmesi sonucu oluşan, akciğer zarlarında kalınlaşma ve ciddi solunum yetmezliğine yol açan kanser dışı kronik akciğer hastalığıdır.
MezotelyomaAsbest maruziyetine bağlı olarak akciğer, göğüs kafesi, karın veya kalp zarlarında gelişen, tedavisi oldukça zor olan nadir ve ölümcül bir kanser türüdür.
Gravimetrik MetotBir hava pompasıyla filtre üzerine toplanan tozların, filtrenin ölçüm öncesi ve sonrası hassas ağırlık farkı (tartım) hesaplanarak toz konsantrasyonunun belirlendiği en güvenilir ölçüm yöntemidir.
Reflektometrik MetotFiltre üzerinde biriken tozun üzerine düşen ışığın yansıma veya absorblanma miktarını ölçerek toz yoğunluğunu belirleyen, sürekli ölçüme uygun optik yöntemdir.

Diğer Önemli Bilgiler

OSHA Asbest Limit Değeri

ABD İş Güvenliği ve Sağlığı Kurumu (OSHA) standartlarına göre, çalışma ortamında asbest için müsaade edilebilir maksimum maruziyet limit değeri 0.1 lif/cm3 olarak belirlenmiştir.

OSHA Kristal Silika Limit Değeri

OSHA tarafından belirlenen müsaade edilebilir limit değerlerine göre, kuvars içeren kristal silika için işyeri ortam havasındaki maksimum konsantrasyon sınırı 0.1 mg/m3'tür.

Toz Örnekleme Cihazlarının Kapasitesi

Çevre ve Orman Bakanlığı yönetmeliklerine göre, resmi toz örneklemelerinin mutlaka emme gücü yüksek, dakikada en az 3 metreküp (3 m3/dk) hava çekebilen yüksek hacimli örnekleme cihazlarıyla yapılması zorunludur.

HEPA Filtrelerin Tutuculuk Standardı

Binaların havalandırma sistemlerinde kullanılan yüksek verimli HEPA filtreler, havada bulunan 0.3 mikron (μm) büyüklüğündeki ultra ince toz ve partiküllerin %99.97'sini yakalayarak filtreleme gücüne sahiptir.

TS EN 12341 Standardı

Türkiye'de PM10 ve daha büyük tozların havadan örneklenmesi, filtrelenmesi ve konsantrasyonunun düzeltilmiş olarak hesaplanması işlemleri TS EN 12341:2002 standardında belirtilen protokollere göre yürütülür.

Kara-Ciğer Hastalığı

Kömür madenlerinde çalışan işçilerin akciğerlerinde biriken kömür tozları, organı tamamen siyah renge dönüştürdüğü için tıp literatüründe kömür işçisi pnömokonyozu 'kara-ciğer' hastalığı olarak adlandırılır.

Ultra İnce Partiküllerin Alveol Sınırı

Çapı 0,43 ile 0,65 mikron (μm) arasında değişen ultra ince partiküller, solunum yollarındaki tüm engelleri aşarak doğrudan akciğer alveollerine (hava keselerine) ulaşan ve orada biriken tehlikeli boyuttur.

Sınavda Dikkat Et

  • Toz boyut sınırlarına dikkat edin: ISO standardına göre tozun üst sınırı 75 mikrometredir, bu değer sınavlarda doğrudan bilgi sorusu olarak karşınıza çıkabilir.
  • Toz fraksiyonlarının çaplarını karıştırmayın: Solunabilir toz (80-100 μm), Trokal toz (10 μm) ve Alveollere ulaşan toz (4 μm) sınır değerleri çeldirici olarak sıkça sorulur.
  • Meslek hastalıkları ve neden olan toz eşleştirmelerini iyi öğrenin: Bisinozis pamuk/keten tozuyla, Siderozis demir tozuyla, Silikozis ise kuvars/silika tozuyla ilişkilidir.
  • Asbestin Türkiye'deki durumunu unutmayın: 2013 yılından itibaren üretimi, satışı ve kullanımı tamamen yasaklanmıştır, güncel mevzuat sorularında bu tarih önemlidir.
  • Toz ölçüm metotlarının kıyaslanmasına çalışın: Gravimetrik metot tartım esasına dayandığı için en güvenilir yöntemdir, optik/reflektometrik metot ise renk hassasiyeti nedeniyle hata barındırabilir.
  • Toz numunesi alma kurallarını ezberleyin: Numuneler mutlaka işçinin nefes yüksekliğinde, girdapsız düz kesitlerde ve üretimin en yoğun olduğu günlerde tüm vardiyayı kapsayacak şekilde alınmalıdır.