← Ünite 4
İş Sağlığı ve Güvenliği

Ünite 4: Kimyasal Risk Etmenleri

Küresel Kimyasal Üretim Miktarı
Dünya genelinde her yıl tarım ilaçları, gıda katkı maddeleri, yakıtlar ve tüketim malzemeleri dahil olmak üzere en az 400 milyon ton kimyasal madde üretilmektedir.
Kanserojen Kimyasal Sayısı
Dünyada bilinen 5 ila 7 milyon farklı kimyasal maddeden yaklaşık 5000-7000 kadarının zararlı etkileri olduğu, bunların da 3000 kadarının doğrudan kanserojen özellik taşıdığı bilinmektedir.
Pandemi Sonrası Alkol Kullanım Artışı
COVID-19 pandemisinin başladığı 2020 yılından sonra, dezenfektan üretiminde kullanılan etanol ve izopropil alkol tüketimi dünya genelinde yaklaşık %300 oranında artış göstermiştir.
Aşındırıcı Maddelerin Ciltteki Etki Süresi
Aşındırıcı (korozif) bir kimyasal maddenin cilde temas etmesinden sonraki yaklaşık 4 saat içinde müdahale edilmezse, dokuda geri dönüşü olmayan ciddi hasarlar meydana gelir.

Anahtar Kavramlar

TehlikeBir kimyasal maddenin sahip olduğu yapısal özellikler nedeniyle insanlara, ekipmanlara veya çevreye zarar verme potansiyelidir.
RiskKimyasal maddenin zarar verme potansiyelinin, çalışma koşullarında ve maruziyet durumlarında ortaya çıkma olasılığıdır.
IUPACKimyasal maddelerin uluslararası standartlara göre adlandırılmasını sağlayan Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği'dir.
EC NumarasıAvrupa Birliği sınırları dahilinde ticari amaçla kullanılan kimyasal maddelerin tanımlanmasında kullanılan resmi envanter numarasıdır.
CAS NumarasıAmerikan Kimya Birliği tarafından literatürdeki her bir kimyasal maddeye atanan, karışıklıkları önleyen benzersiz ayırt edici numaradır.
Alerjik MaddeSolunduğunda veya ciltle temas ettiğinde aşırı duyarlılık oluşturan ve sonraki maruziyetlerde ciddi reaksiyonlara yol açan maddelerdir.
Alevlenir MaddeSıvı halde 21°C ile 55°C arasında parlama noktasına sahip olan, oda koşullarında kolayca tutuşabilen maddelerdir.
Aşındırıcı MaddeCanlı dokuyla temas ettiğinde dokuyu tahrip eden, metaller üzerinde ise korozyon ve aşınma meydana getiren kimyasallardır.
Biyolojik Sınır DeğeriKimyasal maddenin veya metabolitinin kan, idrar gibi uygun biyolojik ortamlardaki konsantrasyonunun aşılmaması gereken üst sınırıdır.
Çok Kolay Alevlenir Madde35°C'den düşük kaynama noktasına ve 0°C'den düşük parlama noktasına sahip, oda sıcaklığında hava ile temasında yanabilen gaz veya sıvılardır.
Çok Toksik MaddeÇok az miktarda solunduğunda, ağızdan alındığında veya deriden emildiğinde akut veya kronik hasarlara ya da ölüme yol açan maddelerdir.
Kanserojen MaddeVücuda alındığında hücrelerin yapısını bozarak kontrolsüz çoğalmaya ve zamanla kanser oluşumuna yol açan kimyasal maddelerdir.
Mutajen MaddeCanlı organizmaların DNA veya RNA gibi hücresel bilgi zincirlerinin moleküler yapısını değiştirerek mutasyona sebep olan etmenlerdir.
Oksitleyici MaddeÖzellikle yanıcı maddelerle temas ettiğinde yüksek oranda ekzotermik (ısı veren) reaksiyonlara ve yangınlara yol açan yükseltgen maddelerdir.
Mesleki Maruziyet Sınır DeğeriÇalışanların solunum bölgesindeki havada bulunan kimyasal madde konsantrasyonunun 8 saatlik sürede zaman ağırlıklı ortalamasının üst sınır değeridir.
Solunum BölgesiMerkezi, kişinin kulaklarını birleştiren çizginin orta noktası olan 30 cm yarıçaplı kürenin, başın ön kısmında kalan yarısıdır.
Patlayıcı MaddeKıvılcım, şok veya sürtünme etkisiyle aniden ekzotermik reaksiyon vererek yüksek ısı, gaz ve basınçla patlayan maddelerdir.
Tahriş Edici MaddeCilt veya mukoza ile doğrudan temas ettiğinde, geri dönüşümlü lokal ödem ve kızarıklık oluşumuna neden olan kimyasallardır.
Üreme İçin Toksik MaddeErkek ve dişilerin üreme fonksiyonlarını azaltan veya doğacak çocukta kalıtımsal olmayan olumsuz etkiler meydana getiren maddelerdir.
İkame YöntemiTehlikeli bir kimyasalın yerine, iş sağlığı ve güvenliği açısından tehlikesiz veya daha az tehlikeli bir kimyasalın kullanılması yöntemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

CLP Tüzüğünün Kabul Tarihi

Avrupa Birliği tarafından kimyasalların sınıflandırılması, etiketlenmesi ve ambalajlanmasını düzenleyen CLP tüzüğü 31 Aralık 2008 tarihinde kabul edilmiştir.

CLP Karışım Zorunluluğu Başlangıcı

Kimyasal karışımlar için CLP tüzüğünün uygulanması 2015 yılından itibaren tamamen zorunlu hale getirilmiş ve eski sistemler tamamen yürürlükten kaldırılmıştır.

CLP Tüzüğü 2024 Güncellemesi

2024 yılında CLP tüzüğüne yeni tehlike sınıfları eklenmiş ve etiketleme sistemleri bilimsel gelişmelere paralel olarak modernleştirilmiştir.

Risk Değerlendirmesi Güncelleme Periyodu

İş yerlerinde kimyasal risk değerlendirmesi, çalışma koşullarında bir değişiklik olmasa dahi mevzuat gereği en az beş yılda bir defa yenilenmek zorundadır.

GBF Yönetmeliği Yürürlük Değişikliği

29204 sayılı eski Güvenlik Bilgi Formu hazırlama yönetmeliği 1 Ocak 2024 tarihinde yürürlükten kaldırılarak yerine 30105 sayılı yeni yönetmelik getirilmiştir.

KDU Sertifikasyon Zorunluluğu

1 Ocak 2024 itibarıyla Güvenlik Bilgi Formları (GBF) sadece akredite kuruluşlarca sertifikalandırılmış Kimyasal Değerlendirme Uzmanları (KDU) tarafından hazırlanabilmektedir.

Yasaklı Kimyasallarda Limit Değerler

2-Naftilamin, 4-Aminodifenil, Benzidin ve 4-Nitrodifenil gibi kanserojen maddelerin ağırlıkça %0.1 limit değerinin altında olması durumunda yasaklama hükümleri uygulanmaz.

Karışması Tehlikeli Kimyasalların Depolanması

Kimyasal depolama matrisine göre, asitler ile bazlar veya yanıcılar ile oksitleyiciler bir arada depolandığında yangın ve patlama riski oluşturduğundan kesinlikle yan yana konulamaz.

STEL Ölçüm Süresi ve Sıklığı

Eşik sınır değer-kısa süreli maruziyet sınırı (STEL) 15 dakikalık süreyi kapsar, günde en fazla 4 kez tekrarlanabilir ve maruziyetler arası en az 60 dakika olmalıdır.

Marmara Depremi ve Kimyasal Riskler

1999 Marmara Depremi gibi büyük doğal afetler sırasında sanayi tesislerindeki kimyasal depolama tanklarının hasar görmesi, ikincil afet olarak büyük kimyasal sızıntı ve yangın risklerini doğurmuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Kanserojen maddelerin MAK değerinin bulunmadığını unutmayın; çünkü bu maddeler için güvenli bir alt sınır belirlenemez.
  • İkame yönteminin her zaman öncelikli toplu koruma önlemi olduğunu ve KKD kullanımının en son çare olduğunu aklınızda tutun.
  • STEL değerinin 15 dakikalık bir süreyi kapsadığını ve günde en fazla 4 kez tekrarlanabileceğini sınavda karıştırmayın.
  • Kimyasal depolarında kapıların dışarıya doğru açılması zorunluluğunu acil durum tahliye mantığıyla ilişkilendirerek hatırlayın.
  • 1 Ocak 2024 itibarıyla GBF'lerin sadece sertifikalı Kimyasal Değerlendirme Uzmanları (KDU) tarafından hazırlanabildiğine dikkat edin.
  • Uçucu kimyasal buharlarının havadan ağır olduğunu, bu yüzden depolarda alttan havalandırmanın hayati önem taşıdığını unutmayın.