Ünite 9: Türk Aile Yapısı ve Hizmetler

Kırsal Nüfus Oranındaki Büyük Düşüş

1927 yılında Türkiye nüfusunun %75,78'ini oluşturan kırsal nüfus, sanayileşme ve göçün etkisiyle 1990'da %40,99'a, 2012'de %22,7'ye ve büyükşehir yasasının etkisiyle 2018 yılında %7,7'ye kadar gerilemiştir.

Hane Halkı Büyüklüğünün Azalması

Türkiye'de 1990 nüfus sayımında ortalama hane halkı büyüklüğü 4,61 olarak belirlenmişken, bu oran kentleşmenin etkisiyle 2014 yılında 3,6'ya, 2018 yılında ise 3,4'e kadar düşmüştür.

Evlenme Yaşının Yükselmesi

Türkiye'de kariyer ve eğitim öncelikleri nedeniyle ortalama evlenme yaşı yükselmektedir. 2002 yılında erkeklerde 25,9 ve kadınlarda 22,7 olan ilk evlilik yaşı, 2016 yılında erkeklerde 27,1'e, kadınlarda ise 24'e çıkmıştır.

CEDAW Sözleşmesi ve Kadın Hakları

Türkiye, Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi'ni (CEDAW) 1985 yılında imzalayarak kadınların toplumsal statüsünün yükseltilmesi ve aile içi haklarının eşitlenmesi yolunda çok önemli bir adım atmıştır.

Anahtar Kavramlar

Aileİnsanlık tarihi boyunca varlığını sürdüren, biyolojik, ekonomik, psikolojik ve toplumsal işlevleri olan, çocuğun ilk eğitimini aldığı en temel toplumsal kurumdur.

Köy AilesiNüfusu iki binden az olan yerleşim yerlerinde yaşayan, tarım ve hayvancılığa dayalı geçim sağlayan, komşuluk ilişkilerinin ve baba otoritesinin güçlü olduğu aile tipidir.

Kasaba AilesiNüfusu 2 bin ile 20 bin arasındaki yerleşim yerlerinde yaşayan, köy ile kent ailesi arasında geçiş özelliği gösteren ve genellikle küçük esnaflıkla geçinen aile yapısıdır.

Kent AilesiAnne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşan, hane halkı sayısının en az olduğu, akrabalık ilişkilerinin zayıfladığı ve uzmanlaşmanın ön plana çıktığı çekirdek aile modelidir.

Çekirdek AileSadece anne, baba ve evlenmemiş çocuklardan meydana gelen, modern kent yaşamında en yaygın olarak görülen küçük boyutlu aile yapısıdır.

Geniş AileBirden fazla neslin (büyükanne, büyükbaba, evli çocuklar ve torunlar) aynı çatı altında veya çok yakın ilişkilerle bir arada yaşadığı geleneksel aile modelidir.

Çocuk Merkezli AileGeleneksel toplum merkezli yapının aksine, çocuk sayısının azalmasıyla birlikte tüm aile kararlarının ve yaşamın çocuğun ihtiyaçlarına göre şekillendirildiği modern aile modelidir.

Koruyucu AileÖz ailesi yanında bakılamayan çocukların bakım ve yetiştirilme sorumluluğunu devlet denetiminde, ücretli veya gönüllü olarak üstlenen uygun aile veya kişilerdir.

Korunmaya Muhtaç ÇocukBedensel, zihinsel, ahlaki, sosyal ve duygusal gelişimi ile kişisel güvenliği tehlikede olan, ihmal veya istismar edilen ya da ebeveynsiz kalmış çocuktur.

DarüşşafakaOsmanlı'nın son döneminde kurulan, öksüz ve yetim çocukların eğitim ve bakımı için faaliyet gösteren ve günümüzde de varlığını sürdüren ilk özel okul niteliğindeki şefkat yuvasıdır.

Emval-i Eytam NezaretiTanzimat Dönemi'nde (1851) yetim çocukların mallarını, miraslarını ve haklarını korumak amacıyla kurulan ilk resmi çocuk koruma teşkilatıdır.

Himaye-i Etfal CemiyetiKurtuluş Savaşı döneminde, 30 Haziran 1921'de Ankara'da savaş yetimlerini ve kimsesiz çocukları korumak amacıyla kurulan, bugünkü Çocuk Esirgeme Kurumu'nun temelini oluşturan cemiyettir.

Çocuk EvleriKoruma altındaki çocukların koğuş tipi yurtlar yerine, şehir merkezlerinde, okul ve hastanelere yakın apartman dairelerinde aile ortamında yetiştirilmesini sağlayan sosyal hizmet modelidir.

Sevgi Evleri0-12 yaş arası koruma altındaki çocukların, toplu yurt binaları yerine aile ortamına benzer müstakil ev tipi binalardan oluşan sitelerde, az sayıda çocukla bir arada bakıldığı kurumsal modeldir.

Eytâm KeseleriOsmanlı Devleti'nde yetim çocuklara ait gayrimenkul ve nakit birikimlerin saklandığı, çocuk reşit olduğunda kendisine teslim edilen resmi güvence sistemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

2019 Yılı Koruyucu Aile İstatistiği

Devletin yürüttüğü özendirici politikalar ve toplumsal farkındalık çalışmaları sonucunda, Türkiye genelinde koruyucu aile yanında bakımı sağlanan çocukları üstlenen koruyucu aile sayısı 2019 yılı itibarıyla 5289'a ulaşmıştır.

İlk Islahhanenin Açılışı (1863)

Osmanlı Devleti'nde savaş ve göçler nedeniyle kimsesiz kalan çocukları korumak ve onlara meslek edindirmek amacıyla ilk resmi ıslahhane 1863 yılında Niş'te açılmış, Müslüman ve gayrimüslim çocuklara hizmet vermiştir.

Emval-i Eytam Nezareti'nin Kurulması

1851 yılında yürürlüğe giren Eytam Nizamnamesi ile kurulan bu nezaret, Tanzimat Dönemi'nde yetim çocukların haklarını ve miraslarını koruma altına alan ilk resmi devlet teşkilatı olmuştur.

Kazım Karabekir ve Yetim Çocuklar

Kurtuluş Savaşı yıllarında Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir Paşa, Ermeniler tarafından aileleri katledilen 4.000 erkek ve 2.000 kız yetim çocuğa sahip çıkarak onları donanımlı birer meslek sahibi yapmıştır.

Çocuk Evleri Modelinin Başlangıcı

Yetiştirme yurtlarındaki koğuş sisteminden ev ortamı modeline geçişin ilk pilot uygulaması 2005 yılında Ankara'da başlatılmış, başarılı sonuçlar vermesi üzerine uygulama tüm Türkiye geneline yaygınlaştırılmıştır.

Sevgi Evlerinde Çocuk Kapasitesi

Sevgi evleri modelinde, toplu bakım binaları yerine tasarlanan ev tipi binaların her birinde en fazla 10-12 çocuk barındırılarak çocukların bireysel gelişimleri ve kardeş bağlarının korunması hedeflenir.

Bakım Elemanlarında Yaş Şartı

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesindeki Çocuk Evlerinde bakım elemanı olarak çalışacak kişilerin en az 25 yaşını doldurmuş olması ve çocuk gelişimi veya ilgili alanlardan mezun olması şart koşulmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

Köy, kasaba ve kent ailelerinin nüfus sınırlarına dikkat edin; köy 2 binden az, kasaba 2 bin - 20 bin arasıdır. Sınavda bu sayısal sınırlar doğrudan sorulabilir.
Tanzimat Dönemi'nde yetim haklarını korumak için kurulan ilk kurumun 1851 tarihli Emval-i Eytam Nezareti olduğunu unutmayın; kronoloji sorularında sıkça karşımıza çıkar.
Koruyucu aile olma yaş sınırının 25-65 yaş aralığı ve asgari eğitim şartının ilkokul mezuniyeti olduğunu mutlaka aklınızda tutun.
Yetiştirme yurtlarının kapatılarak Çocuk Evleri ve Sevgi Evleri modeline geçiş yılının 2011 (633 sayılı KHK) olduğunu unutmayın.
Devlet korumasından çıkan gençlerin kamuya atanma hakkı için koruma altında en az 2 yıl kalmış olmaları ve reşit olduktan sonra 5 yıl içinde başvurmaları gerektiği bilgisini karıştırmayın.
Sevgi evlerinin yeni bir hizmet modeli değil, sadece koğuş sisteminden ev ortamına geçişi sağlayan bir 'fiziksel mekân değişikliği' olduğunu bilin.