← Ünite 2
Sosyoloji

Ünite 2: Sosyalleşme

Harry Harlow'un Sahte Anne Deneyi (1977)
Harry ve Margaret Harlow, laboratuvar ortamında bebek rhesus maymunlarını izole ederek biri sadece telden yapılmış biberonlu, diğeri ise yumuşak havlu kumaşla kaplı biberonsuz iki sahte anneyle kafese koymuştur. Bebek maymunlar beslenmek dışında zamanlarının neredeyse tamamını şefkat ve fiziksel rahatlık sunan havlu anneye sarılarak geçirmiş, bu da sosyal bağ kurmada fiziksel temasın önemini kanıtlamıştır.
Danielle'in Trajik İzolasyon Vakası (2005)
Florida Plant City'de 2005 yılında polis dedektifi Mark Holste tarafından darmadağınık bir odada bulunan Danielle, hayatının ilk yıllarında aşırı ihmal ve sosyal izolasyona maruz kalmıştır. Bulunduğunda normal görebilmesine ve duyabilmesine rağmen konuşamıyor, çiğneyemiyor ve insanlarla hiçbir şekilde iletişim kuramıyordu; bu vaka sosyalleşmenin insan gelişimindeki hayati önemini göstermiştir.
Philippe Ariès ve Çocukluğun Tarihi (1965)
Tarihçi Philippe Ariès, 'Centuries of Childhood' adlı klasik çalışmasında, MS 1000-1600 yılları arasındaki tablolarda çocukların minyatür yetişkinler gibi giydirildiğini saptamıştır. Ariès, çocukluk döneminin ayrı bir yaşam evresi olarak ancak 16. ve 17. yüzyıllardan sonra Batı toplumunda sosyal bir inşa olarak icat edildiğini savunmuştur.
Melvin Kohn'un Sınıf ve Çocuk Yetiştirme Araştırması (1977)
Sosyolog Melvin Kohn, ABD'de yaptığı araştırmada işçi sınıfı ebeveynlerin çocuklarına iş hayatında beklenen itaat ve uyum değerlerini öğretme eğiliminde olduğunu bulmuştur. Buna karşılık orta sınıf ebeveynlerin çocuklarını bağımsızlık, yaratıcılık ve kendini ifade etme yönünde teşvik ettiğini, bunun da sınıfsal eşitsizliği yeniden ürettiğini göstermiştir.

Anahtar Kavramlar

Sosyalleşmeİnsanların içinde bulundukları toplumun kültürünü, değerlerini, normlarını ve rollerini öğrenerek o toplumun etkin birer üyesi haline gelme sürecidir. Bu süreç bebeklikten başlayıp ölüme kadar devam eden aktif ve dinamik bir etkileşim döngüsüdür.
Birincil SosyalleşmeÇocuğun hayatının ilk yıllarında, genellikle aile ortamında gerçekleşen ve temel sosyal becerileri, dili ve ilk benlik duygusunu kazandığı sosyalleşme aşamasıdır. Bu aşama bireyin sonraki tüm öğrenmelerinin temelini oluşturur.
İkincil SosyalleşmeBireyin okul çağına gelmesiyle başlayan ve hayatı boyunca devam eden, belirli sosyal kurumlar ve roller (öğrenci, çalışan, ebeveyn) için gerekli olan özel becerileri, normları ve bilgileri edindiği süreçtir.
AnomiEmile Durkheim tarafından geliştirilen, modern toplumlarda hızlı değişimler sonucu toplumsal normların ve değerlerin gevşemesi, bireyin rehberlik edecek kurallardan yoksun kalması ve kuralsızlık hissi yaşaması durumudur.
YabancılaşmaKarl Marx'ın teorisinde, kapitalist işbölümü altında çalışan işçinin ürettiği ürüne, üretim sürecine, kendine ve diğer insanlara karşı hissettiği kopukluk, yabancılık ve kontrol kaybı durumudur.
Demir KafesMax Weber'in modern rasyonelleşme, bürokrasi ve verimlilik arayışının bireylerin yaşamlarını, özgürlüklerini ve yaratıcılıklarını kısıtlayarak onları içine hapsettiği katı toplumsal yapıyı tanımlamak için kullandığı kavramdır.
Sosyal Öğrenme TeorisiKimlik ve davranışların dışsal sosyal uyaranlara, ödül ve ceza mekanizmalarına (pekiştirme) ve çevredeki rol modellerin taklit edilmesine bağlı olarak geliştiğini savunan yaklaşımdır.
Aynalı Benlik (Looking-Glass Self)Charles Horton Cooley'nin, bireyin kendi benlik algısını başkalarının kendisini nasıl gördüğüne, değerlendirdiğine dair yorumları ve bu yorumlardan çıkardığı duygular (gurur, utanç) aracılığıyla oluşturduğunu açıklayan kavramdır.
Önemli Diğerleri (Significant Others)George Herbert Mead'in, bireyin benlik gelişiminde, özellikle erken çocukluk döneminde sevgisi, onayı ve davranışları en çok önem taşıyan ve taklit edilen yakın kişileri (anne, baba, kardeşler) tanımlamak için kullandığı terimdir.
Genelleştirilmiş Öteki (Generalized Other)Mead'in, çocuğun sosyalleşme sürecinde bireysel kişilerin ötesine geçerek, içinde yaşadığı toplumun genel tutumlarını, beklentilerini, değerlerini ve normlarını soyut bir bütün olarak içselleştirmesini ifade eden kavramdır.
Ferdi Ben (I)Mead'in benlik kuramında, benliğin aktif, kendiliğinden, yaratıcı, yenilikçi ve büyük ölçüde tahmin edilemez olan, harekete geçme dürtüsünü temsil eden özne kısmıdır.
Toplumsal Ben (Me)Mead'in benlik kuramında, başkalarıyla olan etkileşimlerden içselleştirilen toplumsal beklentileri, kuralları ve tutumları içeren, ferdi beni denetleyen nesne konumundaki benlik parçasıdır.
İzlenim Yönetimi (Impression Management)Erving Goffman'ın, bireylerin sosyal etkileşimler sırasında başkalarında istedikleri imajı ve izlenimi yaratmak amacıyla kendi davranışlarını, görünümlerini ve sunumlarını bilinçli olarak yönlendirmesi sürecidir.
Dramaturjik YaklaşımGoffman'ın, sosyal etkileşimi tiyatral bir performansa benzeterek, bireyleri sahnede rollerini sergileyen aktörler, sosyal ortamları ise ön sahne ve arka sahne olarak analiz eden yaklaşımıdır.
Yüz-Çalışması (Face-work)Goffman'ın, bireylerin sosyal etkileşim sırasında yaşadıkları utanç verici, reddedilme veya hata durumlarında kendi saygınlıklarını ve imajlarını korumak, vaziyeti kurtarmak için geliştirdikleri telafi edici davranışlardır.
Öngörülü Sosyalleşme (Anticipatory Socialization)Bireyin gelecekte katılmayı arzuladığı veya üstleneceği bir grubun ya da rolün normlarını, değerlerini, konuşma ve giyim tarzlarını şimdiden benimseyip taklit etmesi sürecidir.
Siber ZorbalıkDijital teknolojiler, internet, e-posta veya sosyal medya platformları aracılığıyla bir kurbanı incitmek, korkutmak veya küçük düşürmek amacıyla gerçekleştirilen kasıtlı ve tekrarlanan saldırgan davranışlardır.
Yeniden Sosyalleşme (Resocialization)Bireyin geçmiş deneyimlerinden, eski değer ve normlarından koparak, yeni bir yaşam durumuna veya kuruma uyum sağlamak amacıyla tamamen yeni değerler, normlar ve davranış kalıpları öğrenmesi sürecidir.
Total Kurum (Bütüncül Kurum)Hapishane, ordu, manastır veya akıl hastanesi gibi, bireylerin dış dünyadan tamamen tecrit edilerek günlük yaşamlarının tüm yönlerinin tek bir idari otorite tarafından katı kurallarla yönetildiği kurumlardır.
Beliren Yetişkinlik (Emerging Adulthood)Post-endüstriyel toplumlarda ergenlik ile tam yetişkinlik arasında ortaya çıkan, 18-29 yaş aralığını kapsayan, gençlerin eğitimde daha uzun kaldığı ve yetişkinlik rollerini geciktirdiği yaşam evresidir.
Sandviç Nesli (Sandwich Generation)Geç yetişkinlik döneminde (50-65 yaş) olan, bir yandan kendi büyüyen çocuklarının sorumluluğunu taşırken diğer yandan yaşlanan ebeveynlerinin bakımını üstlenmek zorunda kalan ve iki taraflı baskı altında ezilen nüfus grubudur.
Geçiş Ayini (Rite of Passage)Bir bireyin toplum içindeki bir statüden veya rolden diğerine (örneğin çocukluktan yetişkinliğe, öğrencilikten mezuniyete) geçişini simgeleyen, meşrulaştıran ve topluca kutlanan törensel ritüellerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

TÜİK 2020 Yılı Gençlik Verileri

TÜİK'in 2021 yılında yayınladığı 'İstatistiklerle Gençlik, 2020' bültenine göre, Türkiye'deki öğrenciler okul dışındaki zamanlarında en fazla aileleriyle vakit geçirmektedir. İkinci sırada ders çalışmak yer alırken, bunu kitap/dergi okumak ve dördüncü sırada arkadaşlarla vakit geçirmek takip etmektedir.

TÜİK 2021 Yılı Çocuklarda Bilişim Teknolojileri Kullanımı

TÜİK'in 2021 verilerine göre, Türkiye'de 6-15 yaş grubundaki çocukların %55,6'sı bilgisayar (masaüstü, dizüstü veya tablet) kullandığını belirtmiştir. Yaş gruplarına göre bilgisayar kullanım oranı 6-10 yaş grubunda %53,4 iken, 11-15 yaş grubunda %57,8 olarak beyan edilmiştir.

G. Stanley Hall ve Ergenliğin İcadı (1904)

Psikolog G. Stanley Hall, 1904 yılında yayınladığı çalışmasında 'ergenlik' terimini popülerleştirmiş ve bu dönemi fırtınalı, isyankar ve kaotik bir aşama olarak tanımlamıştır. Sanayileşmenin getirdiği ekonomik refah ve çocuk işçiliğinin yasaklanması, bu yeni yaşam evresinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.

Cacioppo ve Cacioppo'nun Sosyal İzolasyon Araştırması (2013)

2013 yılında yayınlanan araştırmada, yaşlı yetişkinlerde sosyal izolasyon ve yalnızlığın beyin ve beden sağlığı üzerindeki yıkıcı etkileri incelenmiştir. Sosyal ağlara ve etkileşimlere daha fazla entegre olan yaşlıların, izole yaşayan akranlarına kıyasla 4 yıl sonra yapılan bilişsel testlerde çok daha dinamik kaldığı saptanmıştır.

Garrett-Peters'ın İşsizlik ve Kimlik Onarımı Çalışması (2009)

Sosyolog Garrett-Peters, ekonomik kriz döneminde işini kaybeden yeni işsizler üzerinde yaptığı etnografik çalışmada, bireylerin 'işsiz' olma durumunu yeniden tanımladıklarını bulmuştur. Katılımcıların geçmiş başarılarına odaklanarak ve gönüllü işlere değer vererek Erving Goffman'ın 'izlenim yönetimi' ve 'yüz çalışması' stratejilerini uyguladıklarını göstermiştir.

Jeffrey Arnett ve Beliren Yetişkinlik Kavramı (2010)

Jeffrey Arnett, post-endüstriyel toplumlarda 18-29 yaş arasındaki dönemi tanımlamak için 'beliren yetişkinlik' (emerging adulthood) terimini geliştirmiştir. Bu dönemde gençlerin eğitim sürelerinin uzaması, evliliği geciktirmeleri ve iş hayatına geç başlamaları nedeniyle yetişkinliğe geçişin uzadığını savunmuştur.

Medyada Şiddet ve Cinsel Saldırganlık İlişkisi

Anderson ve Greene gibi araştırmacıların son 20 yılda yaptığı medya çalışmaları, medyadaki şiddet içeriklerinin bireyleri gerçek hayattaki şiddeti kanıksamaya yönelttiğini göstermiştir. Özellikle kadınlara yönelik medya şiddetinin, erkekler arasında cinsel şiddet ve tecavüze karşı hoşgörüyü artırdığı saptanmıştır.

Siber Zorbalık ve Döngüsel Etki Araştırmaları

Slovak ve Singer (2011) tarafından yapılan araştırmalar, siber zorbalığın okul sosyal hizmet uzmanları ve psikologlar için büyüyen akut bir sorun olduğunu göstermiştir. Gerçek hayatta zorbalığa uğrayan çocukların, internette anonim olarak siber zorbaya dönüşerek intikam almaya çalıştıklarını ve bunun bir şiddet döngüsü yarattığını ortaya koymuştur.

Erik Erikson'un Yaşam Boyu Gelişim Kuramı (1950)

Psikolog Erik Erikson, 1950 tarihli 'Childhood and Society' çalışmasında sosyalleşmenin ve kimlik gelişiminin sadece çocuklukla sınırlı olmadığını, bireyin sosyal dünya ile temas halinde olduğu sekiz farklı gelişimsel evre boyunca yaşam boyu sürdüğünü savunmuştur.

Geçiş Ayinlerinin Dramatik Yapısı

Sosyolojik literatürde mezuniyet törenleri, düğünler veya askere uğurlama gibi geçiş ayinleri mercek altına alınmıştır. Bu törenlerin ani rol değişikliklerini toplum nezdinde meşrulaştırmak için son derece dramatik, kurumsallaşmış ve sembolik ritüellerle bezendiği gösterilmiştir.

Total Kurumlarda Kimliksizleştirme Süreci

Erving Goffman'ın analizlerine göre, hapishane veya askeri kışla gibi total kurumlara giren bireylerin kişisel kıyafetleri alınır, saçları tek tip kesilir ve kendilerine bir numara verilir. Bu süreç, bireyin eski benlik duygusunu yıkarak onu yeniden sosyalleşmeye hazırlayan sistematik bir kimliksizleştirme aşamasıdır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sosyalleşmenin sadece çocuklukta değil, 'yaşam boyu' süren bir süreç olduğunu unutmayın. Sınavda bunu çocuklukla sınırlayan şıkları doğrudan eleyin.
  • Cooley'nin 'aynalı benlik' kavramı ile Mead'in 'ferdi ben/toplumsal ben' ayrımını karıştırmayın. Cooley yansımalara ve hayal gücüne odaklanırken, Mead aşamalara ve rol almaya odaklanır.
  • Goffman'ın 'izlenim yönetimi', 'dramaturjik yaklaşım' ve 'yüz çalışması' kavramlarının anahtar kelimesi 'tiyatro performansı' ve 'imaj koruma'dır. Bu eşleşmeyi aklınızda tutun.
  • Melvin Kohn'un araştırmasındaki sınıf farkına dikkat edin: İşçi sınıfı 'itaat' ve 'uyum' öğretirken, orta sınıf 'bağımsızlık' ve 'yaratıcılık' aşılar. Sınavda bu ayrım sıkça sorulur.
  • Philippe Ariès'in çocukluk kavramının 'doğal' değil, 16-17. yüzyıllarda inşa edilmiş 'sosyal bir yapı' olduğunu savunduğunu unutmayın. Tarihsel gelişim sorularında bu kritik bir bilgidir.
  • Yeniden sosyalleşme (resocialization) ile öngörülü sosyalleşmeyi karıştırmayın. Yeniden sosyalleşme radikal bir kimlik değişimidir (örn. ordu/hapishane); öngörülü sosyalleşme ise gelecekteki bir role şimdiden hazırlanmaktır.
  • Mead'in 'I' (ferdi ben) kavramının yaratıcı ve aktif, 'Me' (toplumsal ben) kavramının ise toplumsal beklentileri içeren denetleyici kısım olduğunu mutlaka hafızanıza kazıyın.