Acil durum, toplumun tamamının veya belirli kesimlerinin normal hayat ve faaliyetlerini durduran ya da kesintiye uğratan, ivedi müdahaleyi gerektiren olayları ve bu olayların oluşturduğu kriz halini ifade eder. Afet ise toplumun tamamı veya bir kesimi için fiziksel, ekonomik ve sosyal kayıplar doğuran, normal hayatı ve insan faaliyetlerini durduran veya kesintiye uğratan, etkilenen toplumun kendi baş etme kapasitesinin yeterli olmadığı doğa, teknoloji veya insan kaynaklı olaylardır. Deprem, sel, çığ gibi doğa olayları tek başlarına 'doğal tehlike' olarak adlandırılırken, bu durumların 'afet' olarak nitelendirilebilmesi için mutlaka insan can ve mal kaybına yol açması gerekmektedir. Afetler kökenlerine göre temel olarak doğal afetler ve insan kaynaklı (teknolojik) afetler olmak üzere ikiye ayrılır. Doğal afetler; deprem, volkan patlaması, heyelan, çığ ve sel baskını gibi doğa olayları sonucunda gerçekleşir. İnsan kaynaklı afetler ise endüstriyel, maden, nükleer ve ulaşım kazalarını, kritik yapılara yönelik tehditleri, siber tehlikeleri, büyük yangınları, terörizmi (kimyasal, biyolojik, radyolojik, nükleer tehditler) ve çevresel tehlikeleri kapsar. Bu olaylar can kaybına, hastalıklara, sosyal, ekonomik ve çevresel bozulmalara yol açarak toplumsal düzeni sarsar. Ülkemizde tarih boyunca yaşanan çok sayıdaki afet, sadece meydana geldiği yerel bölgeyi değil, tüm ülkenin ekonomik ve sosyal yapısını etkilemiştir. Bu nedenle afetlerin zararlarını azaltmak, müdahaleyi koordine etmek ve iyileştirme çalışmalarını yürütmek amacıyla çeşitli kanunlar ve yönetmelikler yürürlüğe konulmuştur. Hukuk sistemimizde kanun (yasa); devletin yetkili makamlarınca hazırlanan ve herkesin uymak zorunda olduğu yazılı kurallardır. Yönetmelik ise; Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişilerinin kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere çıkardıkları yazılı hukuk kurallarıdır. Yürürlükte olan tüm hukuk kurallarının bütününe ise mevzuat adı verilir. Bu kanun 25/05/1959 tarih ve 10213 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kanunun temel amacı; deprem, yangın, su baskını, yer kayması, kaya düşmesi, çığ, tasman ve benzeri afetlerde yapıları ve kamu tesisleri genel hayata etkili olacak derecede zarar gören veya görmesi muhtemel olan yerlerde alınacak tedbirleri ve yapılacak yardımları düzenlemektir. Bir afetin meydana gelmesi halinde, o yerin genel hayatına etkili olup olmadığına, ilgili yönetmelik esasları çerçevesinde İçişleri ve Maliye Bakanlıklarının mütalaaları alınarak İmar ve İskan Bakanlığı (günümüzde Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı) tarafından karar verilir. Afetin meydana gelmesi durumunda acil tedbirlerin alınmasında afetin gerçekleştiği bölgenin valisi tam yetkilidir. Su baskınına uğramış veya uğrayabilir bölgeler, İmar ve İskan Bakanlığının teklifi üzerine Devlet Su İşlerinin bağlı bulunduğu Bakanlıkça; deprem, yer kayması, kaya düşmesi ve çığ gibi afet bölgeleri ise doğrudan İmar ve İskan Bakanlığınca tespit edilir. Bu sınırların imar planlarına, imar planı olmayan yerlerde ise harita ve krokilere işlenmesi suretiyle afete maruz bölge olduğu Cumhurbaşkanınca kararlaştırılır ve valiliklerce mahallinde ilan edilir. Yangın riski taşıyan sahalar ise belediye meclisleri veya köy ihtiyar heyetleri tarafından tespit edilerek kaymakamların mütalaası ve valilerin onayı ile ilan edilir. Bu kanunun 6. maddesi, mülkiye amirlerine (vali ve kaymakamlara) afet sonrasında olağanüstü yetkiler tanımaktadır. Vali ve kaymakamlar, askerler ve hakim sınıfı hariç olmak üzere, 18-65 yaş arasındaki tüm erkek vatandaşlara görev vermeye yetkilidir. Bedeli, ücreti veya kirası sonradan ödenmek üzere canlı, cansız, resmi ve özel her türlü taşıt aracına, makine, alet ve edevata el koyabilirler. Hiçbir resmi merasime tabi olmaksızın tedavi, kurtarma, yedirme, giydirme ve barındırma gibi acil satın alma ve kiralamaları yapabilirler. Devlet, mahalli idareler, vakıflar ve İktisadi Devlet Teşekküllerine ait taşınmazları, yetersiz kalması durumunda ise gerçek ve tüzel kişilere ait bina, bahçe ve arsaları geçici olarak işgal edebilirler. Bu olağanüstü yetkilerin kullanım süresi afetin sona ermesinden itibaren 15 gündür ve gerektiğinde uzatılabilir. 17/06/2009 tarih ve 27261 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı İle İlgili Bazı Düzenlemeler Hakkında Kanun, afetlerin ekonomik ve sosyal zararlarını en aza indirmek için kaynak yönetimini düzenler. Kanunun 23. maddesine göre, afet ve acil durum faaliyetleri için Başkanlık bütçesinde özel bir ödenek tefrik edilir. Bu ödenek, kamu kurumları ve mahalli idarelerin özel hesaplarına aktarılarak kullanılabilir. Afet ve acil durum hallerinde bu hesaptan yapılacak harcamalar, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu hükümlerine tabi değildir. Bu muafiyet, acil durumlarda bürokratik engelleri aşarak hızlı müdahale edilmesini sağlar. 13/06/1958 tarih ve 9931 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Sivil Savunma Kanunu, düşman saldırılarına, doğal afetlere ve büyük yangınlara karşı halkın can ve mal kaybının en az seviyeye indirilmesini amaçlar. Sivil savunma; hayati önem taşıyan resmi ve özel tesislerin korunması, faaliyetlerinin devamlılığı için iyileştirmelerin yapılması ve halkın moralinin yüksek tutulması amacıyla alınacak her türlü silahsız, koruyucu ve kurtarıcı tedbirleri kapsar. Kanuna göre, hassas bölgelerde sivil savunmayı teşkilatlandırmaktan, eğitiminden, idaresinden ve mükelleflerin hizmete çağrılmasından İçişleri Bakanı sorumludur. Bu işlerin planlanması ve yürütülmesi amacıyla İçişleri Bakanlığına bağlı Sivil Savunma Genel Müdürlüğü kurulmuştur. Mülki idare amirleri, kendi sınırları içerisindeki hassas bölgelerde sivil savunma teşkilatlarının kurulmasından, donatılmasından, sevk ve idaresinden bizzat sorumludur. Sivil Savunma Kanunu'nun 6. maddesi uyarınca, doğal afetler ve büyük yangınlarda, mahalli mülki amirlerin lüzum görmesi üzerine bölgedeki sivil savunma teşkillerinin kurtarma ve yardım çalışmalarına katılması zorunludur. Bu düzenleme, sivil savunma güçlerinin sadece savaş döneminde değil, barış döneminde meydana gelen büyük afetlerde de aktif görev almasını yasal bir zorunluluk haline getirmiştir. 23/07/2004 tarihli Büyükşehir Belediyesi Kanunu, büyükşehir belediyelerine doğal afetlerle ilgili önemli görevler yüklemektedir. Kanunun 7. maddesinin (u) bendi uyarınca, büyükşehir belediyeleri il düzeyinde yapılan planlara uygun olarak doğal afet planlamalarını büyükşehir ölçeğinde yapmakla yükümlüdür. Gerektiğinde diğer afet bölgelerine araç, gereç ve malzeme desteği sağlamak, itfaiye ve acil yardım hizmetlerini yürütmek, patlayıcı ve yanıcı madde depolama yerlerini belirlemek ve binaları yangına karşı denetleyerek ruhsatlandırmak büyükşehir belediyelerinin sorumluluğundadır. 31/05/2012 tarihli Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun (Kentsel Dönüşüm Kanunu), afet riski taşıyan alanlar ile riskli yapıların bulunduğu arsa ve arazilerde, fen standartlarına uygun, sağlıklı ve güvenli yaşam çevreleri oluşturmayı amaçlar. Kanun kapsamında; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Kentsel Dönüşüm Başkanlığı, TOKİ ve belediyeler yetkilendirilmiştir. Zemin yapısı veya üzerindeki yapılaşma nedeniyle can ve mal kaybı riski taşıyan ve Cumhurbaşkanınca kararlaştırılan alanlar 'riskli alan' olarak tanımlanırken, ekonomik ömrünü tamamlamış veya yıkılma riski taşıyan yapılar 'riskli yapı' olarak belirlenir. 30/06/2012 tarihli İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işyerlerinde sağlık ve güvenlik şartlarının iyileştirilmesini ve acil durum planlarının hazırlanmasını zorunlu kılar. Kanunun 2. maddesi uyarınca, afet ve acil durum birimlerinin doğrudan müdahale faaliyetleri bu kanunun kapsamı dışındadır; ancak hazırlık aşamaları dahildir. İşverenler, çalışma ortamını ve çevre şartlarını dikkate alarak olası acil durumları önceden değerlendirmek, acil durum planlarını hazırlamak, önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım konularında yeterli sayıda eğitimli çalışanı destek elemanı olarak görevlendirmek ve düzenli tatbikatlar yaptırmakla yükümlüdür. 24/02/2022 tarih ve 31760 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği, afetlere müdahalede ulusal ve yerel düzeydeki kapasiteyi planlamayı ve bu kapasitenin olay bölgesine hızlı aktarılmasını amaçlar. Yönetmelik; bakanlıklar, valilikler, kaymakamlıklar, sivil toplum kuruluşları ve özel sektör arasındaki koordinasyon esaslarını belirler. Afet müdahale hizmetleri; hazırlık, müdahale ve ön iyileştirme aşamalarını kapsayacak şekilde, en kötü senaryolar ve operasyonel riskler dikkate alınarak planlanır. Yönetmeliğin en önemli unsurlarından biri Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP)'dır. TAMP, afet öncesi, sırası ve sonrasındaki müdahale planlamasının temel prensiplerini içerir ve Cumhurbaşkanı Kararı ile yürürlüğe girer. TAMP kapsamında ulusal ve yerel düzeyde müdahale organizasyon sistemi kurulur. Bu sistem; Operasyon, Bilgi Planlama, Lojistik ve Bakım, Finans ve İdari İşler olmak üzere 4 ana servis altında yapılandırılır. Servislerin altında ise bakanlıklar ve kurumların ana çözüm ortağı olduğu çalışma grupları oluşturulur. Çalışma grupları planlarını hazırlayarak AYDES (Afet Yönetim ve Karar Destek Sistemi) üzerine kaydeder. Yerel düzeyde ise valinin başkanlığında İl Afet Müdahale Planı hazırlanır. Bu planın koordinasyonundan İl AFAD Müdürlüğü sorumludur. İl düzeyindeki koordinasyonu sağlamak amacıyla İl Afet ve Acil Durum Koordinasyon Kurulu oluşturulur. Bu kurul; vali başkanlığında, belediye başkanı, garnizon komutanı, il özel idaresi genel sekreteri, il AFAD müdürü, çalışma grubu sorumluları, bir muhtar ve STK temsilcisinden oluşur. Kurul normal zamanlarda yılda en az iki kez toplanırken, afet anında çağrı beklemeksizin İl AFAD Merkezinde bir araya gelir.