Ünite 3: İşletim Sistemleri

ENIAC Bilgisayarı

1946 yılında ABD ordusu tarafından askeri amaçlarla geliştirilen ENIAC, onluk sayı tabanına dayalı ilk genel kullanım amaçlı bilgisayardır. Yaklaşık 167 metrekare alan kaplayan ve 30 ton ağırlığında olan bu devasa cihaz, elle takılıp çıkarılan fişler ve kablolar vasıtasıyla kumanda ediliyordu.

Windows 95 Devrimi

Microsoft tarafından 1995 yılında piyasaya sürülen Windows 95, günümüz modern işletim sistemlerinin temelini atmıştır. Başlat menüsü, Görev Çubuğu, Internet Explorer tarayıcısı ve pencereleri boyutlandırıp kapatma düğmeleri ilk kez bu sürümde kullanıcılara sunulmuştur.

Windows XP Başarısı

2001 yılında hem kişisel hem de sunucu sistemleri için ortak bir altyapıyla sunulan Windows XP, kullanım kolaylığı ve kararlılığı sayesinde dünya genelinde kısa sürede 1 milyar kullanıcı barajını aşarak Microsoft tarihinin en başarılı işletim sistemlerinden biri olmuştur.

Milli İşletim Sistemi Projesi

Türkiye'de teknolojik dışa bağımlılığı azaltmak ve veri güvenliğini sağlamak amacıyla milli bir işletim sistemine duyulan ihtiyaç ilk kez 2003 yılında resmi olarak gündeme getirilmiş ve TÜBİTAK önderliğinde Pardus projesi başlatılmıştır.

Anahtar Kavramlar

İşletim Sistemi (OS)Kullanıcı ile bilgisayar donanımı arasındaki iletişimi sağlayan, sistem kaynaklarını yöneten ve diğer tüm yazılımların çalışabileceği bir platform sunan temel sistem yazılımıdır.

Açık Kaynak KodYazılımın kaynak kodlarının herkes tarafından incelenebilmesine, değiştirilebilmesine ve dağıtılabilmesine izin veren, özgür yazılım felsefesine dayanan geliştirme modelidir.

Kapalı Kaynak KodYazılımın kaynak kodlarının sadece geliştiren şirket veya kişi tarafından saklı tutulduğu, dışarıdan müdahaleye ve kopyalamaya izin vermeyen ticari lisanslama modelidir.

GNU Genel Kamu LisansıYazılımların özgürce kopyalanmasını, dağıtılmasını ve değiştirilmesini yasal olarak güvence altına alan, Linux dağıtımlarının da kullandığı lisans türüdür.

WidgetWindows 11 ile görev çubuğuna entegre edilen; hava durumu, haberler ve ekonomi gibi güncel bilgilere anında erişim sağlayan küçük ve işlevsel araçlardır.

PardusTÜBİTAK-ULAKBİM tarafından geliştirilen, adını Anadolu Leoparı'ndan alan, Türkiye'nin yerli ve milli Linux tabanlı açık kaynak kodlu işletim sistemidir.

Android Runtime (ART)Android işletim sisteminde uygulamaların kendi sanal makinelerinde çalışmasını sağlayarak, bir uygulama çöktüğünde sistemin geri kalanının etkilenmesini önleyen çalışma ortamıdır.

Cocoa Touch KatmanıiOS işletim sisteminin en üst katmanı olup, kullanıcının dokunmatik ekran hareketlerini algılayan ve görsel arabirim tepkilerini yöneten katmandır.

MS-DOSMicrosoft firması tarafından 1981 yılında piyasaya sürülen, metin tabanlı komut satırı arayüzüne sahip, Windows'un temelini oluşturan ilk işletim sistemidir.

Sanal MasaüstüKullanıcıların tek bir monitör üzerinde farklı işler için birden fazla bağımsız masaüstü alanı oluşturup aralarında geçiş yapabilmesini sağlayan özelliktir.

Uygulama Çatısı (Application Framework)Android mimarisinde geliştiricilerin cihazın kamera, GPS ve bildirim gibi donanımsal özelliklerine kolayca erişmesini sağlayan servisler (API) bütünüdür.

Core OS KatmanıiOS işletim sisteminin en alt katmanı olup, donanıma en yakın kısımdır ve güç yönetimi ile dosya sistemi gibi temel işlevleri kontrol eder.

UbuntuDünya genelinde masaüstü bilgisayarlarda en yaygın olarak kullanılan, Linux tabanlı, kullanıcı dostu ve ücretsiz bir işletim sistemi dağıtımıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Android 16 Sürümü

İlk olarak 2008 yılında Android 1.0 sürümüyle piyasaya çıkan Google'ın mobil işletim sistemi, sürekli güncellenerek Haziran 2025 itibarıyla en güncel kararlı sürümü olan Android 16'yı kullanıcıların hizmetine sunmuştur.

iOS 18 ve Apple Store

Apple'ın ilk olarak 2007 yılında iPhoneOS 1 adıyla duyurduğu mobil işletim sisteminin en son sürümü Eylül 2024'te iOS 18 olarak yayınlanmıştır. Sistem, güvenlik gerekçesiyle Apple Store dışından uygulama yüklenmesine kesinlikle izin vermez.

Masaüstü İşletim Sistemi Pazarı

Temmuz 2025 Statcounter verilerine göre, dünya genelindeki masaüstü bilgisayarların yaklaşık %78'inde, Türkiye'de ise %85'inde Windows, MacOS ve Linux tabanlı işletim sistemleri kullanılmaktadır.

Mobil İşletim Sistemi Oranları

Ağustos 2025 verilerine göre, mobil cihaz pazarında Android dünya genelinde %72, Türkiye'de ise %78 gibi ezici bir çoğunluğa sahiptir. Apple'ın iOS işletim sistemi ise dünyada %28, Türkiye'de %22 oranında kullanılmaktadır.

IBM OS/360 Sistemi

1964 yılında IBM tarafından geliştirilen IBM 360 Sistemi (OS/360), bilgisayarların veri giriş-çıkış işlemlerini otomatik olarak düzenleyebilen ve genel performansı ciddi ölçüde artıran ilk ticari işletim sistemlerinden biridir.

Sınavda Dikkat Et

Windows 11'in son sürüm adının 'Windows 11 24H2' olduğunu ve lisanslı/ücretli bir yazılım olduğunu unutmayın.
Pardus'un TÜBİTAK-ULAKBİM tarafından geliştirilen, Linux tabanlı, yerli ve milli işletim sistemimiz olduğunu mutlaka aklınızda tutun.
Android ve iOS'un katmanlı mimarilerini karıştırmayın; Android'de 'Runtime/Sanal Makine' varken, iOS'un en üst etkileşim katmanı 'Cocoa Touch'tır.
Dünyada ve Türkiye'de en çok kullanılan masaüstü işletim sisteminin Windows, mobil işletim sisteminin ise Android olduğunu bilin.
MacOS ve iOS'un kapalı kaynak kodlu ve sadece Apple cihazlarına özel olduğunu, Linux ve Android'in ise açık kaynak kodlu olduğunu unutmayın.