Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Sosyal yaşam içerisinde insanlar yaşamlarının önemli bir bölümünü diğer bireylerle bir arada geçirirler. Tek başına bütün ihtiyaçlarını karşılama gücüne sahip olmayan insanoğlu, farklı gereksinimlerini karşılayabilmek adına diğer insanlarla bir araya gelmek zorundadır. Örneğin işyerinde çalışanlar yalnızca ekonomik ihtiyaçlarını karşılamakla kalmaz, aynı zamanda birlikte hareket ederek iş bölümü yapar, ortak kararlar alır ve sosyal ilişkiler kurarlar. Bu durum onları doğal olarak bir grup hâline getirir. Davranış bilimlerinde gruplar, birey davranışını belirlemede etkin rol oynaması açısından son derece önemli bir inceleme konusudur; çünkü bir grubun üyesi olmak bireyin davranışı üzerinde çok güçlü bir etki yaratır.
Sosyal psikoloji perspektifinden bakıldığında bir insan topluluğuna grup denebilmesi için şu temel özelliklere sahip olması gerekir: bireylerin birbiriyle etkileşim halinde olması, psikolojik olarak birbirlerinin farkında olması, kendilerini bir grup olarak algılaması ve belirli beklenti ya da amaçlara ulaşma dürtüsüyle etkileşimde bulunması. Bu tanım çerçevesinde aynı yer ve zamanda tesadüfen bir arada bulunan her insan topluluğu grup değildir. Örneğin bir süpermarket kasasının önünde ya da bir kuyrukta bekleyen insanlar bu deneyimi paylaşıp etkileşime girseler bile ortak bir amaca yönelik olmadıkları ve kendilerini grup olarak görmedikleri için grup değildir.
Ayrıca grupların oluşabilmesi için üye sayısının yüz yüze iletişimi ve etkileşimi olanaklı kılacak ölçüde az olması gereklidir. Büyük bir binada yaşayan veya büyük bir işyerinde çalışan herkes bir grup oluşturmaz; çünkü bu örneklerde tüm bireyler birbirleriyle etkileşim içinde ve psikolojik farkındalıkta değildir. İyi işleyen etkin gruplarda ortam genellikle gerilimsiz ve gayri resmidir, görev üyeler tarafından iyi anlaşılmıştır, çatışmalar kişiliklerle değil fikirlerle ilgilidir ve kararlar çoğunluk oyuyla değil oy birliğiyle alınarak net bir görev dağılımı yapılır.
Sosyal bilimlerde birbirine karıştırılan ancak çok farklı yapıları temsil eden dört temel kavram bulunmaktadır: grup, yığın, kategori ve takım. Grup, ortak beklenti ve amaçlara sahip, aralarında süreklilik temelinde etkileşim olan insan topluluğudur (örneğin aynı sınıftaki öğrenciler). Yığın ise geçici bir nedenle, kısa bir süreliğine bir araya gelen insan topluluğudur (örneğin süpermarket kasasında bekleyenler). Yığınlarda grupların sahip olduğu özel değerler, normlar, manevi öğeler ve duygusal ortam bulunmaz.
Kategori kavramı, benzer ve ortak sosyal özellikleri olan insanlardan oluşan daha soyut bir birlikteliği ifade eder. Örneğin 18-25 yaş arası gençler, kadınlar, öğretmenler veya emekliler birer sosyolojik kategoridir. Bu insan aralarında herhangi bir etkileşim yoktur, sadece ortak bir özellik paylaşırlar. Eğer bu kategori içindekiler etkileşime geçip ortak amaç edinirse kategoriden gruba geçiş olur; nitekim bir ülke veya şehirdeki kadınlar kategori iken, kadın hakları örgütünde bir araya gelenler gruptur.
Takım kavramı ise ortak bir amaca, performans hedeflerine ve karşılıklı sorumluluk anlayışına sahip, birbirini tamamlayıcı becerileri olan küçük insan topluluklarını niteler (örneğin bir futbol takımı, acil müdahale ekibi veya Ar-Ge mühendis grubu). Grup olgusunda bireysel liderlik, bireysel sorumluluk ve bireysel çıktılar esasken; takım olgusunda paylaşılan liderlik, ortak sorumluluk ve müşterek çıktılar söz konusudur.
Gruplar üyeler arasındaki sosyal etkileşimin doğasına göre birincil ve ikincil gruplar olarak ayrılır. Birincil gruplar, üyeleri arasında yüz yüze ve samimi ilişkilerin olduğu, dostluk ve sevgi bağlarının güçlü, bizlik duygusunun hakim olduğu gruplardır (aile, arkadaşlık, komşuluk). Bu gruplarda insanlar birbirini olduğu gibi kabul eder ve duygusal destek sağlar. İkincil gruplar ise birincil grupların dışındaki büyük çaplı, önemli ve resmî gruplardır; üyeler çıkar duygusu veya iş tanımları çerçevesinde etkileşimde bulunur (dernek üyeliği, sendika, banka çalışanları, üniversite sınıfı). Birincil grupların sayısı yüz yüze ilişki gerektirdiği için daha azdır.
Bireyin gruba katılışı ve oluşum biçimi açısından gruplar biçimsel ve biçimsel olmayan gruplar olarak ikiye ayrılır. Biçimsel gruplar, belirli amaçları gerçekleştirmek maksadıyla yazılı kurallar çerçevesinde yasal ve resmî yetki altında kurulur (üniversitede bir dersi alan öğrenciler). Biçimsel olmayan gruplar ise yazılı kurallarla değil, üyelerin kişisel zevk, tercih ve sosyal ihtiyaçları doğrultusunda doğal bir seyirle ortaya çıkan oluşumlardır (öğrenci grubu içindeki samimi arkadaş grupları).
Genellikle birincil gruplar biçimsel olmayan gruplarla, ikincil gruplar ise biçimsel gruplarla özdeşleştirilse de ayrım ölçütleri farklıdır: birincil/ikincil ayrımında sosyal etkileşimin doğası (samimiyet), biçimsel/biçimsel olmayan ayrımında ise grubun oluşum şekli (yazılı kural vs. doğal akış) temel alınır.
Bireyin ait olduğu, etkileşimde bulunduğu ve bizlik duygusunu paylaştığı sosyal gruba iç grup denir. Dış grup ise bireyin kendini parçası olarak görmediği, iç grupta yer almayan herkestir. İç gruplarda unvan, lakap, kıyafet gibi sembolik belirleyiciler kullanılır ve grup içi bağlılık (cohesiveness) en üst seviyededir. İç grup üyeleri dış gruptakileri düşman, bencil, hilekâr veya kötü niyetli gibi olumsuz klişelerle nitelendirebilir ve bu durum kendi içlerindeki bağı güçlendirir.
Üyelik grupları, kişilerin halihazırda üyesi bulundukları ve içinde etkileşimde bulundukları gruplardır (aile, dinî veya sosyal gruplar). Referans grupları ise bireyin halihazırda üyesi olmadığı ancak olmak istediği, tutum ve davranışlarının oluşumunu sağlayan ideallerindeki gruplardır. Birey bu gruba üye olmayı sosyal itibar olarak değerlendirdiği için peşin sosyalleşme göstererek kendisini bu grupla özdeşleştirir ve değerlerini ona uydurmaya çalışır (örneğin müdür olmak isteyen bir şefin hedeflediği müdürler grubu).
Ayrıca üyelerin sayısına göre küçük ve büyük gruplar, birliktelik süresine göre geçici (mevsimlik işçiler) ve sürekli gruplar (aile, millet), katılım iradesine göre iradi ve zorunlu gruplar (aile) bulunur. Ferdinand Tönnies ise grupları duygu birliğine dayalı sıcak cemaat ile rasyonel ve özgür ilişkilere dayalı soğuk cemiyet olarak sınıflandırmıştır.
İnsanların sosyal bir varlık olarak gruba girme nedenleri beş ana başlıkta toplanabilir: güvenlik (dış tehditlere karşı güvence altına alma), ekonomik ihtiyaçlar (para kazanma, toplu pazarlık yapabilme), sosyal ihtiyaçlar (sevgi, ait olma, anlamlı dostluklar kurma), öz saygı (kendini değerli, önemli ve itibarlı hissetme) ve ortak ilgiler (benzer alanlarda faaliyet gösterme). Gruba üye olmak bireyi yalnızlık duygusundan kurtararak sosyalleşmesini ve yaşama gücünü artırmasını sağlar.
Hem biçimsel hem biçimsel olmayan gruplar dört gelişim aşamasından geçer: 1. Karşılıklı Kabul (üyelerin birbirini tanıdığı, güven aradığı, rollerin henüz net olmadığı dönem); 2. Karar Verme (grubun amacının, normların ve rollerin netleştirildiği planlama aşaması); 3. Motivasyon ve Bağlılık (görevlerin uygulamaya konduğu, üyelerin birbirini teşvik ettiği ve aidiyetin güçlendiği aşama); 4. Kontrol ve Yaptırımlar (grubun olgunlaşarak kendi iç denetimini sağladığı, sapmalara karşı yaptırım uyguladığı aşama).
Bu gelişim süreci her zaman düzgün ilerlemeyebilir; demografik çeşitlilik, alt grup oluşumları (fay hatları), güç dengeleri ve rol belirsizlikleri süreci etkileyen önemli zorluklar ve değişkenler olarak karşımıza çıkmaktadır.
Grup dinamikleri, bir grup içerisindeki sebep-sonuç ilişkilerini, grupların oluşum ve işleyişini, bir kısımdaki değişimin bütüne etkisini ve dış koşullarla ilişkileri kapsayan güçler bütünüdür. Grup dinamiklerini şekillendiren en temel unsurlar grup normları ve grup yapısıdır. Normlar, grup üyeleri tarafından uygun görülen, bireylerin davranışlarına rehberlik eden kabul edilebilir davranış kalıplarıdır. Normlar; tahmin edilebilirlik sağlama, grubun kimlik ve imajını dışarıya yansıtma, süreklilik ve bütünlüğü koruma ile çatışmaları ve tartışmaları önleme gibi dört temel işlev görür.
Grup yapısı ise grubun biçimsel/biçimsel olmayan yönlerini, üyelik yapısını, homojenlik/heterojenlik derecesini, büyüklüğünü, iletişim kalıplarını, rol yapısını ve liderlik tarzını kapsar. Homojen gruplar (benzer üyeler) daha hızlı gelişirken, heterojen gruplar yaratıcılıkta üstündür. Grup büyüklüğü arttıkça kaynaklar artar ancak koordinasyon ve karar alma zorlaşır. Rol yapısı, bireyin belirli ortamlarda yerine getirmesi beklenen beklentiler dizisidir.
Liderlik yapısı ise grubun özelliklerini belirleme gücüne sahip üye ile grup arasındaki sosyal değişim ilişkisine dayanır. Lider üyelere amaçlarına ulaşmada yardım ederken, üyeler de lidere statü ve etki kazandırarak karşılık verir. Liderlik tarzı (demokratik, otoriter vb.) hem performansı hem üye tatminini doğrudan etkiler.