Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Statü kavramı, bireyin toplum içinde ekonomik ve siyasal haklar ya da ayrıcalıklar elde etmesini sağlayan toplumsal bir mevkiye karşılık gelir. Günümüzde bu kavram, bireyin mesleki konumu, ailesi, aşireti ve cinsiyeti gibi etkenler doğrultusunda toplumdaki itibar, unvan ve güç değerlendirmelerini kapsar.
Sosyolojik açıdan statüye dair iki temel görüş bulunmaktadır. Birinci görüşe göre statü bireyin toplumdaki rolü (öğretmen, asker, öğrenci vb.) üzerinden tanımlanırken, ikinci bakış açısı statüyü sınıf çatışmalarını ve toplumsal tabakalaşmayı belirleyen bir derecelendirme olarak ele alır.
Davranış düzlemi içinde çok sayıda sosyal statü yer alır ve her statünün gerektirdiği bir rol davranışı bulunur. Sosyal statü, belirli bir davranış düzleminde tanımlanmış yetki ve sorumluluk alanıdır; bu alan toplumsal yapıya ve düzlemin özelliklerine göre şekillenir.
Turner (2000)'e göre statü bireyin toplumsal pozisyonunu ve sosyal ilişkilerindeki konumunu belirler. Bu pozisyonlar farklı sosyal gruplar ve ilişkilerle şekillenen çeşitli davranış düzlemlerinde ortaya çıkar.
Statülerin genel özellikleri arasında doğuştan var olabilmeleri veya sonradan kazanılabilmeleri, bireyin aynı anda birden çok statüye sahip olması, bazılarının doğumdan ölüme kadar değişmezken bazılarının daha kolay değişmesi ve her statünün belli kurallara bağlı olması yer alır.
Verilmiş statüler, bireyin çaba sarf etmediği doğuştan gelen (cinsiyet, ırk, zengin ya da yoksul aile çocuğu olmak gibi) statülerdir. Kazanılmış statüler ise bireyin kendi çaba, beceri, yetenek ve başarısı sonucunda ulaştığı toplumsal konumları (öğretmen, doktor, anne-baba olmak gibi) ifade eder.
Bireyin sahip olduğu statüler arasında en etkin olanına anahtar statü denir. Anahtar statü, bireyin toplumdaki en temel görevlerini ve kimliğini belirler; ekonomik değerin yüksek olduğu toplumlarda bu genellikle meslektir.
Statü değişimi sosyal hareketlilik kavramıyla açıklanır. Sosyal hareketlilik; dikey hareketlilik (aşağıdan yukarıya veya yukarıdan aşağıya) ve yatay hareketlilik (aynı sosyal tabakadaki değişim) olmak üzere ikiye ayrılır. Ayrıca statüler arası ilişki ağı bulunur; yaş, meslek, oturdukları ev gibi unsurlar birbiriyle uyumludur ve statüler toplumdan topluma farklılık gösterebilir.
Statüyü etkileyen temel faktörler bireyin yetenekleri, eğitim seviyesi, sahip olduğu meslek, yaş ve cinsiyet durumudur. Bireysel yetenekler statünün gerektirdiği işlerin belirleyicisidir, eğitim seviyesi ise statünün önem derecesini artırabilir.
Günümüz toplumlarında statüyü belirleyen faktörler arasında üretimden ziyade boş zaman etkinlikleri ve tüketim alışkanlıkları giderek daha fazla öne çıkmaktadır. Tüketim odaklı unsurlar bireylerin toplumsal kimliklerini şekillendirmede etkilidir.
Statü sembolleri, bir bireyin toplumsal statüsünü ifade eden, onun sosyal konumunu belirten dışsal işaretlerdir. Kıyafetlerin rengi ve markası, ofislerin döşenme şekli, lüks otomobiller ve evlilik yüzüğü birer statü sembolüdür.
Dijitalleşmeyle birlikte sosyal medya platformlarında sahip olunan takipçi sayısı, paylaşılan içerikler ve beğeni sayısı da bireylerin dijital statülerini belirleyen modern semboller olarak karşımıza çıkmaktadır.
Rol davranışı, bireylerin üstlendikleri statülere uygun beklentiler doğrultusunda sergiledikleri davranışlardır. Rolü oluşturan üç temel unsur çevrenin beklentileri, kişinin içsel algıları ve kişinin sergilediği davranışlardır.
Roller gerçekleşme biçimleri ve yaygınlıklarına göre temel roller, genel roller ve bağımsız roller olmak üzere üçe ayrılır. Temel roller yaş ve cinsiyete bağlı (kadın, erkek, genç, yaşlı), genel roller toplumca kabul edilmiş niteliklere dayalı (mesleki roller), bağımsız roller ise bireyin kendi istek ve iradesine bağlı (dans kursuna gitmek gibi) rollerdir.
Rol çatışması, bireyin aynı anda birden fazla rolü gerçekleştirmek zorunda kalması veya davranış düzlemini benimsememesi durumunda ortaya çıkar. Kişi-rol çatışması yetenek uyumsuzluğu, rolü sevmeme ya da davranış düzlemi değişmesine rağmen rolü değiştirememe gibi şekillerde görülebilir.
Rol belirsizliği, bireyin üstlendiği rol hakkında yeterli bilgiye sahip olmaması durumudur. Örgütsel düzlemde görev belirsizliği (yapılacak işin ne olduğu konusunda bilgi eksikliği) ve sosyal-duygusal belirsizlik (başarısının nasıl değerlendirildiğinden emin olamama) şeklinde ikiye ayrılır.
Sosyal kurumlar, bireylerin davranışlarını düzenleyen, normlar çerçevesinde yönlendirici ve zorlayıcı etkide bulunan, kendi içinde uyumlu, bütünleşik ve örgütlü sistemlerdir. Toplumsal yapıyı düzenleyen temel kurumların başında aile, eğitim, devlet ve din gelir.
Aile kurumu, ekonomi, din, siyaset ve eğitim gibi kurumların temellerinin atıldığı ilk yerdir. Biyolojik yeniden üretim, sosyalizasyon, duygusal destek, ekonomik işlev ve toplumsal konumlandırma ailenin temel işlevlerindendir. Aile türleri çekirdek aile, geniş aile, tek ebeveynli aile ve çocuksuz aile olarak sınıflandırılır.
Eğitim kurumu bireyin topluma entegrasyonunu, sosyal rollerini öğrenmesini ve vatandaşlık bilinci kazanmasını sağlar. Okul, akademik gelişimin yanı sıra etik, kültürel ve sosyal gelişimi de destekler.
Platon'a göre eğitim bireyin ruhunu geliştirmeli, doğru kararlar almasını sağlamalı ve baskı altında değil özgür bir ortamda gerçekleşmelidir. Günümüzde dijitalleşme ve yapay zekâ eğitim kurumlarını dönüştüren unsurlar arasındadır.
Devlet, toplumsal düzenin korunması, kamu hizmetlerinin sağlanması ve hukuki çerçevenin yürütülmesinde en kapsamlı merkezi sosyal kurumdur. Yasama, yürütme ve yargı erklerini düzenler, güvenlik ve adalet hizmetleri sunar.
Aristoteles'in sınıflandırmasına göre yönetim biçimleri monarşi (tek kişinin yetkisi), tiranlık (şiddete dayalı sömürü), oligarşi (azınlığın adaletsiz yönetimi), aristokrasi (erdeme göre seçim) ve cumhuriyet (halk egemenliği ve seçim) olarak ele alınır.
Din kurumu, bireylerin yaşamı ve evreni anlamlandırmasına yardımcı olan, kolektif bilinç oluşturan temel bir kurumdur. Sosyologlar dini tanrı inancından ziyade kutsala gönderme yaparak tanımlamıştır.
Durkheim dini sosyal bütünleşme ve istikrar faktörü olarak görürken, Marks dini sömürüyü gizleyen bir söylem ve ezilenlerin afyonu olarak nitelendirmiştir. Weber ise Protestan Ahlakı ile kapitalizm arasında bağ kurarak dinin toplumsal gelişmenin itici gücü olabileceğini savunmuştur.