Ünite 3: Statü-Rol Davranışı ve Sosyal Kurumlar — Önemli Kavramlar

Kişiye ekonomik ve siyasal haklar veya ayrıcalıklar sağlayabilen, kültürel değerler ve normlar doğrultusunda belirlenen toplumsal mevki ve konumdur. Örneğin, bir bireyin toplumda öğretmen veya doktor olarak yer alması onun statüsünü gösterir.

Bireyin kazanmak için herhangi bir kişisel çaba sarf etmediği, doğuştan getirdiği statülerdir. Örneğin, cinsiyet, ırk ya da zengin/yoksul bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmek verilmiş statüdür.

Bireyin doğuştan sahip olmadığı, yaşam içerisinde kendi çaba, beceri, yetenek ve başarısı sonucunda ulaştığı toplumsal konumdur. Örneğin, kişinin üniversite okuyarak doktor veya avukat olması kazanılmış statüdür.

Bireyin sahip olduğu statüler arasında en etkin olanı ve o toplumdaki en temel görevleri ile kimliğini belirleyen konumdur. Ekonomik değerlerin önemli olduğu toplumlarda kişinin mesleği onun anahtar statüsünü oluşturur.

Bireyin sahip olduğu gelir düzeyi, eğitim seviyesi, etnik köken ve cinsiyet gibi statü belirleyici değişkenlerin birbirleriyle uyumlu bir şekilde örtüşmesi durumudur.

Bireyin toplumsal statüsünü ifade eden, sosyal konumunu ve toplumdaki yerini belirten dışsal işaretlerdir. Örneğin, giysilerin markası, ofislerin döşenme şekli ve kullanılan lüks otomobil birer statü sembolüdür.

Bireylerin toplumsal yapıda üstlendikleri statülere ve bu statülere uygun beklentiler doğrultusunda sergiledikleri davranışları ifade eder. Örneğin, bir yöneticinin iş yerinde astlarına liderlik etmesi rol davranışıdır.

Kişilerin yaş ve cinsiyete bağlı olarak gerçekleştirmek durumunda oldukları toplumsal rollerdir. Örneğin, bir toplumda kadın, erkek, çocuk, genç veya yaşlı olmak temel rollere girer.

Kişilere toplum tarafından niteliklerinden dolayı verilen, sınırları davranış düzlemlerine göre değişen ve sonuçları grubu etkileyen rollerdir. Örneğin, bir kişinin doktorluk mesleğini icra ederken üstlendiği roller genel roldür.

Bireylerin kendi istek ve iradelerine bağlı olarak gerçekleştirdikleri, kazanılması veya yerine getirilmesi zorunlu olmayan rollerdir. Örneğin, bireyin boş zamanlarında bir dans kursuna gitmesi bağımsız roldür.

Bireyin aynı anda birden fazla rol davranışını gerçekleştirmek zorunda kalması veya kişinin davranış düzlemini benimsememesi durumunda ortaya çıkan uyumsuzluk durumudur. Örneğin, bir polisin hırsızlık vakasında kendi oğlunu yakalamak zorunda kalması rol çatışmasıdır.

Bireyin üstlendiği rol hakkında yeterli bilgiye sahip olmaması durumudur. Örgütsel düzlemde çalışanın kendisine verilen görevde istenen performansı ortaya koyabilmek için gerekli bilgiye sahip olmaması halidir.

Bireylerin davranışlarını düzenleyen, toplum içinde normlar çerçevesinde yönlendirici ve zorlayıcı etkide bulunan, kendi içinde uyumlu, bütünleşik ve örgütlü sistemlerdir. Örnek olarak aile, eğitim, devlet ve din gösterilebilir.

Bireyin toplumun normlarını, değerlerini, kültürünü ve kurallarını öğrenerek toplumsal yapıyla bütünleştiği süreçtir. Bu süreç ilk olarak ailede başlar ve eğitim kurumlarında sistematikleşir.