Ünite 4: Tutumlar — Önemli Kavramlar

Bireylerin nesne, kişi, olay veya durumlara yönelik geliştirdikleri olumlu ya da olumsuz değerlendirme, yargı ve eğilimleri içeren psikolojik bir durumdur. Örneğin, bir bireyin elektrikli otomobilleri çevre dostu bulması ve sevmesi o konudaki tutumunu yansıtır.

ABC modelinin bir parçası olan, bireylerin tutum nesnesine ilişkin bilgi, mantıksal düşünce ve zihinsel değerlendirmelerinden oluşan boyutudur. Örnek olarak, elektrikli araçların daha ucuz taşıma maliyeti sağladığını bilmek bilişsel bileşendir.

Tutum nesnesine karşı yaşanan hisleri, duygusal tepkileri ve bunların yoğunluğunu ifade eden bileşendir. Örneğin, kişinin ekonomik ve ekolojik faydalarından ötürü elektrikli otomobillere hayranlık duyması duygusal bileşendir.

Bireyin tutum nesnesine karşı sergilediği ve başkaları tarafından gözlemlenebilen eyleme yönelik eğilimleridir. Örneğin, fiyat listelerini incelemek ve bayilerle görüşerek araç satın almaya yönelmek davranışsal bileşendir.

Bir fikrin doğruluğuna veya gerçekliğine dair zihinsel kabul, kanaat ve gerçeğe ilişkin bilişsel yargılar bütünüdür. İnançlar bireylerin kararlarına rehberlik eden zihinsel şemalardır.

Bireylerin dünyayı algılama, yargıda bulunma ve hareket etme biçimlerine rehberlik eden, iyiyi ve kötüyü ayırt etmeyi sağlayan genelleştirilmiş ilkelerdir. Örneğin ekolojik çevrenin korunmasını önemli bulmak bir değerdir.

Grupların algılarını ve uygulamalarını düzenleyen, izole fikirler yerine birbiriyle ilişkili inanç, değer ve sembolleri içeren yapılandırılmış ortak sosyal inanç çerçevesidir.

İnsanların belirli durumlara karşı tutarlı ve öngörülebilir tepkiler vermesini sağlayan, bireyi diğerlerinden ayıran kalıcı özellikler bütünüdür. Kişilik tutumların oluşumunu doğrudan etkiler.

Bir edimin pekiştirilmesi sonucunda ortaya çıkan ve davranışta veya zihinsel yapıda nispeten kalıcı değişim yaratan süreçtir. Ödül, ceza ve taklit yoluyla tutumların temelini oluşturur.

Aynı veya benzer yaşam tarzını benimseyen, gelir durumu ve eğitim düzeyi açısından ortak noktalara sahip insanların meydana getirdiği toplumsal tabakalardır. Kişinin sosyal sınıfı tutumlarını şekillendirir.

Planlı davranışı tahmin etmek amacıyla geliştirilen ve davranışların temel belirleyicisi olarak 'niyeti' gören teoridir. Niyetin arkasında tutumlar ve öznel normlar yer alır.

Ajzen'in Planlı Davranış Teorisine eklediği, bireyin bir davranışı gerçekleştirme konusundaki yetkinlik ve imkan algısını ifade eden değişkendir.

Fazio tarafından geliştirilen, tutumların davranışları her zaman otomatik belirlemediğini, ilişkinin kişinin motivasyonuna ve algıladığı fırsata bağlı olduğunu savunan modeldir.

Eagly ve Chaiken tarafından geliştirilen, tutumların inanç, duygu ve önceki davranışlarla şekillendiğini ve davranışa yansıması için motivasyon ve fırsat gerektirdiğini savunan modeldir.

Tutumların psikolojik bir süreklilik gösterdiği varsayımıyla, eşit aralıklarla dağıtılmış referans ölçekleri (genellikle 1 ile 11 arası) kullanarak ölçüm yapmayı sağlayan doğrudan ölçüm aracıdır.

Rensis Likert tarafından geliştirilen, kişilerin bir ifadeye olan yatkınlık derecelerini 3, 5 veya 7 puanlı aralıklarla (kesinlikle katılsın/katılmasın) derecelendirdiği yaygın tutum ölçme aracıdır.

Osgood tarafından geliştirilen, bireylerin bir nesneye dair duygusal anlamlarını ve çağrışımlarını karşıt anlamlı sıfat çiftleri üzerinden değerlendirmesine imkan veren semantik farklılık ölçeğidir.

Bireye belirsiz bir uyarıcı vererek duygu ve düşüncelerini yansıtmasını sağlayan, tutumların ve kişiliğin dolaylı yoldan ölçülmesinde kullanılan test teknikleridir (Örn. Rorschach testi).