İnfografik
← Ünite 4
Davranış Bilimleri

Ünite 4: Tutumlar

Thurstone ve Allport'un Öncülüğü
1930'lu yıllarda Louis L. Thurstone ve Gordon Allport tutumlar üzerine öncü çalışmalar yapmış, Allport tutumların gelecekte sosyal psikolojinin en vazgeçilmez konusu olacağını öngörmüştür. Bu öngörü günümüzde doğrulanmış ve tutum araştırmaları sosyal psikolojinin merkezine yerleşmiştir.
Kaiser Aile Vakfı (KFF) Aşı Araştırması
2021 yılında Kaiser Aile Vakfı tarafından yapılan araştırmada, ebeveynlerin aşılanma durumu ile ergenlerin aşı yaptırma oranı arasında COVID-19 ve diğer tüm aşılar için güçlü bir bağlantı olduğu ve aile faktörünün tutum üzerindeki belirleyiciliği kanıtlanmıştır.
IZEA Worldwide 2024 Influencer Raporu
IZEA Worldwide tarafından hazırlanan 2024 raporuna göre, 18-60 yaş arası sosyal medya kullanıcılarının %46'sı influencer'lar tarafından paylaşılan içerikler nedeniyle siyasi görüşlerinin değiştiğini bildirmiştir. Ayrıca influencer'ların %87'si seçimde seçmen katılımını teşvik etmek için platformlarını kullanmayı planlamıştır.
Sosyal Sınıf ve Siyasi Görüş Çalışması (2025)
2025 yılında Birleşik Krallık ve ABD vatandaşları üzerinde yapılan bir çalışmada, alt sınıfın toplumun daha adil olmadığını ve yukarı doğru hareketliliğe kapalı olduğunu düşündüğü; orta ve üst sınıfın ise toplumun daha adil ve ilerleme fırsatlarına sahip olduğu yönünde tutum sahibi olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kavramlar

TutumBireylerin nesne, kişi, olay veya durumlara yönelik geliştirdikleri olumlu ya da olumsuz değerlendirme, yargı ve eğilimleri içeren psikolojik bir durumdur. Örneğin, bir bireyin elektrikli otomobilleri çevre dostu bulması ve sevmesi o konudaki tutumunu yansıtır.
Bilişsel BileşenABC modelinin bir parçası olan, bireylerin tutum nesnesine ilişkin bilgi, mantıksal düşünce ve zihinsel değerlendirmelerinden oluşan boyutudur. Örnek olarak, elektrikli araçların daha ucuz taşıma maliyeti sağladığını bilmek bilişsel bileşendir.
Duygusal (Duyuşsal) BileşenTutum nesnesine karşı yaşanan hisleri, duygusal tepkileri ve bunların yoğunluğunu ifade eden bileşendir. Örneğin, kişinin ekonomik ve ekolojik faydalarından ötürü elektrikli otomobillere hayranlık duyması duygusal bileşendir.
Davranışsal BileşenBireyin tutum nesnesine karşı sergilediği ve başkaları tarafından gözlemlenebilen eyleme yönelik eğilimleridir. Örneğin, fiyat listelerini incelemek ve bayilerle görüşerek araç satın almaya yönelmek davranışsal bileşendir.
İnançBir fikrin doğruluğuna veya gerçekliğine dair zihinsel kabul, kanaat ve gerçeğe ilişkin bilişsel yargılar bütünüdür. İnançlar bireylerin kararlarına rehberlik eden zihinsel şemalardır.
DeğerBireylerin dünyayı algılama, yargıda bulunma ve hareket etme biçimlerine rehberlik eden, iyiyi ve kötüyü ayırt etmeyi sağlayan genelleştirilmiş ilkelerdir. Örneğin ekolojik çevrenin korunmasını önemli bulmak bir değerdir.
İdeolojiGrupların algılarını ve uygulamalarını düzenleyen, izole fikirler yerine birbiriyle ilişkili inanç, değer ve sembolleri içeren yapılandırılmış ortak sosyal inanç çerçevesidir.
Kişilikİnsanların belirli durumlara karşı tutarlı ve öngörülebilir tepkiler vermesini sağlayan, bireyi diğerlerinden ayıran kalıcı özellikler bütünüdür. Kişilik tutumların oluşumunu doğrudan etkiler.
ÖğrenmeBir edimin pekiştirilmesi sonucunda ortaya çıkan ve davranışta veya zihinsel yapıda nispeten kalıcı değişim yaratan süreçtir. Ödül, ceza ve taklit yoluyla tutumların temelini oluşturur.
Sosyal SınıfAynı veya benzer yaşam tarzını benimseyen, gelir durumu ve eğitim düzeyi açısından ortak noktalara sahip insanların meydana getirdiği toplumsal tabakalardır. Kişinin sosyal sınıfı tutumlarını şekillendirir.
Gerekçeli Eylem TeorisiPlanlı davranışı tahmin etmek amacıyla geliştirilen ve davranışların temel belirleyicisi olarak 'niyeti' gören teoridir. Niyetin arkasında tutumlar ve öznel normlar yer alır.
Algılanan Davranışsal KontrolAjzen'in Planlı Davranış Teorisine eklediği, bireyin bir davranışı gerçekleştirme konusundaki yetkinlik ve imkan algısını ifade eden değişkendir.
MODE ModeliFazio tarafından geliştirilen, tutumların davranışları her zaman otomatik belirlemediğini, ilişkinin kişinin motivasyonuna ve algıladığı fırsata bağlı olduğunu savunan modeldir.
Bileşik ModelEagly ve Chaiken tarafından geliştirilen, tutumların inanç, duygu ve önceki davranışlarla şekillendiğini ve davranışa yansıması için motivasyon ve fırsat gerektirdiğini savunan modeldir.
Thurstone Tipi ÖlçekTutumların psikolojik bir süreklilik gösterdiği varsayımıyla, eşit aralıklarla dağıtılmış referans ölçekleri (genellikle 1 ile 11 arası) kullanarak ölçüm yapmayı sağlayan doğrudan ölçüm aracıdır.
Likert Tipi ÖlçekRensis Likert tarafından geliştirilen, kişilerin bir ifadeye olan yatkınlık derecelerini 3, 5 veya 7 puanlı aralıklarla (kesinlikle katılsın/katılmasın) derecelendirdiği yaygın tutum ölçme aracıdır.
Duygusal Anlam ÖlçeğiOsgood tarafından geliştirilen, bireylerin bir nesneye dair duygusal anlamlarını ve çağrışımlarını karşıt anlamlı sıfat çiftleri üzerinden değerlendirmesine imkan veren semantik farklılık ölçeğidir.
Projektif TestlerBireye belirsiz bir uyarıcı vererek duygu ve düşüncelerini yansıtmasını sağlayan, tutumların ve kişiliğin dolaylı yoldan ölçülmesinde kullanılan test teknikleridir (Örn. Rorschach testi).

Diğer Önemli Bilgiler

La Piere'in Çinli Misafir Çalışması

La Piere, 1930'larda 6 ay boyunca bir Çinli çiftle 66 otel ve 184 restoranı gezmiş, sadece bir yer hariç hepsinden hizmet almıştır. Ancak 6 ay sonra bu yerlere gönderilen ankette işletmelerin %90'ı Çinli müşteriye hizmet vermeyeceğini belirtmiş, bu da tutum ile davranış arasındaki çelişkiyi gözler önüne sermiştir.

Daniel Katz'ın Tutum İşlevleri Sınıflaması

Daniel Katz 1960 yılında yaptığı kapsamlı çalışmada tutumların işlevlerini bilgi sağlama, değer açıklayıcı, uyum sağlayıcı ve egoyu savunma olmak üzere dört temel kategoride sınıflandırmış, bu işlevlerin bireyin benliğini tatmin ettiğini ortaya koymuştur.

Rensis Likert'in Ölçek Geliştirmesi

Sosyal psikolog Rensis Likert tarafından 1932 yılında geliştirilen Likert tipi ölçekler, günümüzde tutum araştırmalarında en yaygın kullanılan, kesinlikle katılmıyorum ile kesinlikle katılıyorum arasında derecelendirme yapılan ölçüm araçlarıdır.

Charles Osgood'un Duygusal Anlam Ölçeği

Charles E. Osgood ve meslektaşları tarafından 1957 yılında geliştirilen semantik farklılık ölçeği, bireylerin temiz-kirli veya güçlü-zayıf gibi karşıt anlamlı sıfat çiftleri üzerinden nesnelere dair duygusal tutumlarını değerlendirmesini sağlamaktadır.

İşletmecilikte Tutum Araştırmalarının Yükselişi

1970'li yıllardan sonra işletmeler arası rekabetin artması ve müşteri-çalışan etkileşiminin önem kazanması, işletme araştırmacılarının verimlilik kaygısıyla çalışanların ve müşterilerin tutumlarını inceleyen araştırmalara yönelmesine neden olmuştur.

Ajzen'in Planlı Davranış Teorisi Dönüşümü

Fishbein ve Ajzen ilk olarak Gerekçeli Eylem Teorisi'ni geliştirmiş, ancak bunun yetersiz kaldığını fark eden Ajzen sisteme 'algılanan davranışsal kontrol' değişkenini ilave ederek Planlı Davranış Teorisi'ni ortaya koymuştur.

Fazio'nun MODE Modeli Yaklaşımı

Fazio, tutumların davranışları otomatik olarak belirleyip belirlemediğini incelemek için MODE modelini geliştirmiş; bireyin doğru davranış sergileme isteğinin yüksek motivasyonda düşünerek, düşük motivasyonda ise otomatik tepki olarak ortaya çıktığını göstermiştir.

Eagly ve Chaiken'in Bileşik Modeli

Eagly ve Chaiken (1993) tarafından geliştirilen bileşik model, tutumun inançlar, duygular ve önceki davranışlarla şekillendiğini, dışa vurulması için bireyde motivasyon yaratan ilgi, istek ve fırsat unsurlarının bulunması gerektiğini savunmuştur.

Kent Rosanoff ve Rorschach Testleri

Projektif testler arasında yer alan Kent Rosanoff kelime çağrışım testi ve Rorschach mürekkep testi, işe alımlarda kişiliğin ölçülmesinin yanı sıra bireylerin tutumlarının dolaylı yollardan tespit edilmesinde de kullanılan psikolojik test teknikleridir.

Sınavda Dikkat Et

  • Tutumların doğuştan gelmediğini, yaşantılar ve deneyimler sonucunda 'öğrenme temelli' olarak sonradan kazanıldığını kesinlikle unutmayın.
  • ABC Modeli'nin bileşenlerini karıştırmayın: Bilişsel (bilgi/düşünce), Duygusal (hissiyat/duygu), Davranışsal (gözlemlenebilir eylem).
  • La Piere'in Çinli misafir çalışmasının tutum ile davranış arasındaki her zaman tam bir tutarlılık olmadığını (çelişkiyi) kanıtladığını iyi kavrayın.
  • Ajzen'in Gerekçeli Eylem Teorisi'ne sonradan 'Algılanan Davranışsal Kontrol' unsurunu ekleyerek Planlı Davranış Teorisi'ni oluşturduğunu not edin.
  • Doğrudan ölçüm araçları (Likert, Thurstone, Duygusal Anlam) ile dolaylı ölçüm yöntemlerini (Projektif testler, La Piere gözlemi, arşivler) birbirine karıştırmayın.
  • Daniel Katz'ın dört temel tutum işlevini (bilgi sağlama, değer açıklama, uyum sağlama, egoyu savunma) örnekleriyle birlikte ezberleyin.
  • İnanç, değer ve ideoloji kavramlarının hiyerarşik tanım farklarına dikkat edin; inanç bilişsel yargı, değer yol gösterici ilkeler, ideoloji ise yapılandırılmış sistemdir.