Ünite 9: Ölçme ve Ölçekleme Kavramları

Nakip (2003) Ölçme Özellikleri

Nakip, ölçmenin dört temel özelliğini tanımlama, sıralama, uzaklık ve köken olarak sınıflandırmıştır. Bu özellikler, bir verinin hangi ölçek düzeyine ait olduğunu belirleyen temel kriterlerdir.

Likert Ölçeği Kökeni

Rensis Likert tarafından geliştirilen bu ölçek, sosyal bilimlerde tutum ölçümünde en yaygın kullanılan yöntemdir. 5'li, 7'li veya 11'li formlarda uygulanabilir.

Test-Yeniden Test Süresi

Güvenilirliği ölçmek için kullanılan bu yöntemde, iki ölçüm arasında geçmesi gereken ideal süre 2 ile 4 hafta olarak belirlenmiştir.

Sistematik Hata Örneği

Market alışveriş alışkanlıklarını ölçerken, anketin ayın 15'i (maaş günü) ile 25'i arasında yapılması, harcama verilerinde sistematik bir sapmaya neden olur.

Anahtar Kavramlar

ÖlçmeBelirli kurallar çerçevesinde gözlemlere sayısal değerler atanmasıdır. Örneğin, bir anketteki 'katılıyorum' ifadesine 4 puan verilmesi bir ölçmedir.

Nominal ÖlçekSayıların sadece etiket olarak kullanıldığı en basit düzeydir. Örnek: Cinsiyetin 1 (kadın) ve 2 (erkek) olarak kodlanması.

Ordinal ÖlçekSıralama özelliğine sahip olan ölçektir. Örnek: Bir yarışmadaki derece (1., 2., 3.) sıralı bir ölçümdür.

Aralıklı ÖlçekDeğerler arasındaki farkların eşit kabul edildiği, ancak mutlak sıfırın olmadığı ölçektir. Örnek: Sıcaklık dereceleri (Celsius).

Oranlı ÖlçekMutlak sıfır noktasına sahip, en detaylı ölçektir. Örnek: Gelir düzeyi veya yaş (0 yaş başlangıçtır).

GüvenilirlikÖlçümlerin tekrarlanması durumunda tutarlı sonuçlar vermesidir. Örnek: Bir zeka testinin iki farklı uygulamada benzer sonuçlar üretmesi.

GeçerlilikÖlçeğin ölçülmek istenen şeyi ölçme derecesidir. Örnek: Başarıyı ölçmek için hazırlanan testin gerçekten başarıyı ölçmesi.

Sistematik HataTüm ölçümlerde tekrarlanan, araştırmacı kaynaklı hatalardır. Örnek: Anketin sadece maaş günlerinde yapılması sonucu gelir algısının yüksek çıkması.

Tesadüfi HataÖngörülemeyen faktörlerden kaynaklanan rastgele hatalardır. Örnek: Sınav anında öğrencinin hasta olması nedeniyle performansının düşmesi.

Likert ÖlçeğiYargılara katılma derecesinin sorulduğu, genellikle 5'li kullanılan bir tutum ölçeğidir. Örnek: 'Kesinlikle katılıyorum' ile 'Kesinlikle katılmıyorum' arası seçenekler.

Semantik FarklılıklarZıt sıfatlar kullanarak tutumların ölçüldüğü 7'li bir ölçek türüdür. Örnek: Bir mağazayı 'Ucuz-Pahalı' ekseninde değerlendirmek.

Stapel ÖlçeğiNötr noktası olmayan, 5 pozitif ve 5 negatif noktadan oluşan dikey bir ölçektir. Örnek: Ürün kalitesini +5 ile -5 arasında puanlamak.

Q TasnifNesnelerin belirli kriterlere göre gruplandırıldığı bir sınıflandırma ölçeğidir. Örnek: 100 filmi 'izlenmeli', 'tavsiye edilmez' gibi gruplara ayırmak.

DuyarlılıkÖlçeğin ne kadar hassas ölçüm yapabildiğidir. Örnek: Yaşı 10'lu aralıklar yerine tam yıl olarak sormak.

Kategorik DeğişkenSınıflandırma yoluyla ölçülen, sayıların etiket olduğu değişkenlerdir. Örnek: Göz rengi veya araç plakası.

Kesikli DeğişkenDeğerleri sonlu ve sayılabilir olan değişkenlerdir. Örnek: Bir ailedeki çocuk sayısı (yarım çocuk olamaz).

Diğer Önemli Bilgiler

İkiye Bölme Yöntemi

Ölçek güvenilirliğini test etmek için 10 maddelik bir ölçeğin tek ve çift numaralı sorular olarak ikiye ayrılıp korelasyonuna bakılması işlemidir.

Semantik Farklılıklar Yapısı

Bu ölçekte 7'li bir skala kullanılır ve orta nokta (4. nokta) nötr durumu temsil eder. Cevaplayıcıların her bir noktanın anlamını aynı şekilde yorumlaması kritiktir.

Stapel Ölçeği Özelliği

Diğer ölçeklerden en önemli farkı nötr bir noktanın bulunmamasıdır. Bu durum, katılımcıyı olumlu veya olumsuz bir yöne zorlayan 'zorlayıcı' bir ölçek yapısı oluşturur.

Q Tasnif Uygulaması

Üniversite bahar şenliklerinde öğrencilere 100 filmlik bir liste verilerek 'izlenmeli', 'tavsiye edilmez' ve 'fikrim yok' şeklinde gruplandırılmaları bir Q tasnif örneğidir.

Güvenilirlik ve Geçerlilik İlişkisi

Güvenilirlik, geçerlilik için bir ön şarttır. Ancak bir ölçek güvenilir olsa bile, ölçmek istediği şeyi tam olarak ölçmüyorsa geçerli değildir.

Sürekli Değişken Örneği

Yaş, gelir durumu veya termometredeki dereceler sürekli değişkenlere örnektir; çünkü bu değişkenler belirli bir aralıkta sonsuz sayıda değer alabilirler.

Dengeli Ölçüm Kuralı

Dengeli bir ölçümde, eşit sayıda olumlu ve olumsuz cevap seçeneği bulunmalıdır. Aksi takdirde sonuçlar yanlı çıkabilir.

Sınavda Dikkat Et

Ölçme düzeylerini (Nominal, Ordinal, Interval, Ratio) hiyerarşik olarak ezberleyin; her birinin bir öncekinin özelliklerini kapsadığını unutmayın.
Güvenilirlik ve geçerlilik farkına dikkat edin; güvenilirlik 'tutarlılık', geçerlilik ise 'doğru şeyi ölçme' ile ilgilidir.
Sistematik ve tesadüfi hata ayrımını iyi yapın; sistematik hata 'tekrarlanan' hatadır, tesadüfi hata ise 'rastgele'dir.
Özel ölçeklerin (Likert, Semantik, Stapel, Q Tasnif) temel farklarını (nokta sayıları, zorlayıcı olup olmamaları) mutlaka not edin.
İstatistiksel analizlerde hangi ölçek düzeyinde hangi testin (Mod, Medyan, Aritmetik Ortalama) kullanılabileceği tablosunu (Tablo 9.2) mutlaka çalışın.
Güvenilirliğin geçerlilik için 'gerek şart' olduğunu ancak 'yeter şart' olmadığını unutmayın; sınavda bu ayrım sıkça sorulur.