Ünite 11: Zilyetlik

1946 Tarihli Yargıtay Kararı

Yargıtay, 1946 yılında verdiği İçtihadı Birleştirme Kararı ile zilyetliğin hukuki niteliğini 'ayni hak' olarak kabul etmiştir. Bu karar, doktrindeki 'hukuki durum' görüşünden farklılaşması yönüyle Türk hukuk tarihinde önemli bir yere sahiptir.

3091 Sayılı Kanun

Taşınmaz Mal Zilyetliğine Yapılan Tecavüzlerin Önlenmesi Hakkında Kanun, sadece taşınmazlar üzerindeki tecavüzlerin idari makamlarca hızlıca önlenmesini sağlar. Bu kanun taşınırlar hakkında kesinlikle uygulanmaz.

İdari Başvuruda 60 Günlük Süre

3091 sayılı Kanun uyarınca taşınmaz zilyetliğine tecavüz edilen kişi, tecavüzü öğrendiği tarihten itibaren 60 gün içinde idari makama başvurmalıdır. Her halükarda tecavüzün üzerinden 1 yıl geçtikten sonra başvuru yapılamaz.

Roma Hukuku ve Hak Devri Sınırı

Roma Hukuku'nda geçerli olan 'Nemo plus iuris...' ilkesine göre, hiç kimse sahip olduğundan daha fazla hakkı başkasına devredemez. Bu nedenle haksız zilyetten iyiniyetle mal edinenler korunmamıştır.

Anahtar Kavramlar

ZilyetlikBir şey üzerinde fiilî hâkimiyeti bulunan kimsenin bu durumundan doğan, hukuk düzeni tarafından korunan ve çeşitli haklar ile yükümlülükler bağlanan hukuki durumdur.

Corpus (Fiilî Hâkimiyet)Zilyetliğin maddi ve objektif unsurudur; eşyanın kişinin egemenlik ve etki alanı içinde bulunmasını ifade eder.

Animus PossidendiZilyetlik iradesidir; kişinin eşya üzerindeki fiilî hâkimiyeti bilerek, isteyerek ve kendi adına veya başkası adına sürdürme bilincidir.

Asli ZilyetlikBir şeye malik sıfatıyla zilyet olan kişinin sahip olduğu zilyetlik türüdür; örneğin bir otomobilin sahibinin zilyetliği asli zilyetliktir.

Fer'î ZilyetlikBir ayni veya kişisel hakkın kurulmasını veya kullanılmasını sağlamak üzere şeyi teslim alan kişinin zilyetliğidir; örneğin kiracının zilyetliği fer'î zilyetliktir.

Dolaysız ZilyetlikEşya üzerindeki fiilî hâkimiyetin araya hiçbir aracı kişi girmeksizin doğrudan doğruya kullanılması durumudur.

Dolaylı ZilyetlikEşya üzerindeki fiilî hâkimiyetin bir başka kişi (örneğin kiracı veya ariyet alan) aracılığıyla sürdürülmesi durumudur.

Zilyet Yardımcısı (Vaziülyet)Bir başkasının evinde veya işyerinde hizmet ilişkisi ya da talimat doğrultusunda eşya üzerinde fiilî hâkimiyet kuran ancak bağımsız zilyetliği bulunmayan kişidir.

Hükmen TeslimZilyetliği devredenin, aralarındaki özel bir hukuki ilişkiye dayanarak eşyayı elinde tutmaya devam etmesi suretiyle zilyetliğin teslimsiz devredilmesidir.

Zilyetliğin HavalesiEşya üçüncü bir kişinin elindeyken, dolaylı zilyet olan kişinin devralan ile anlaşarak zilyetliği ona devretmesi işlemidir.

Emin Sıfatıyla ZilyetMalikin kendi rızasıyla ve güvenerek eşyanın zilyetliğini bıraktığı kişidir; örneğin kiracı, emanetçi veya rehin alacaklısı emin sıfatıyla zilyettir.

GaspZilyedin rızası ve iradesi olmaksızın, eşya üzerindeki fiilî hâkimiyetinin haksız bir şekilde ele geçirilmesidir.

SaldırıZilyedin eşya üzerindeki fiilî hâkimiyetini kullanmasının rızası dışında engellenmesi, zorlaştırılması veya rahatsız edilmesidir.

Taşınır Davası (Menkul Davası)Zilyetliği rızası dışında elinden çıkan önceki zilyedin, üstün hak karinesine dayanarak mevcut haksız zilyede karşı açtığı geri verme davasıdır.

EcrimisilKötüniyetli haksız zilyedin, taşınmazı haksız olarak işgal etmesi sebebiyle hak sahibine ödemekle yükümlü olduğu kullanım tazminatıdır.

Zorunlu GiderEşyanın korunması, varlığını sürdürmesi veya harap olmasının önlenmesi için yapılması kaçınılmaz olan masraflardır.

Lüks GiderEşyanın değerini veya kullanılabilirliğini artırmayan, sadece zilyedin kişisel zevk ve keyfine hizmet eden süsleyici masraflardır.

Diğer Önemli Bilgiler

Cermen Hukuku ve İyiniyetin Korunması

Cermen Hukuku, Roma Hukuku'nun aksine, haksız zilyetten iyiniyetle hak kazanan üçüncü kişilerin edinimlerini koruyarak ticari hayatın güvenliğini ön planda tutmuştur.

Emin Sıfatıyla Zilyetten Edinme (TMK m. 988)

Bir taşınırı emin sıfatıyla zilyedinden (örneğin kiracıdan) iyiniyetle satın alan kişinin kazanımı, devredenin tasarruf yetkisi olmasa bile kanunen tam olarak korunur.

Para ve Hamiline Yazılı Senetlerin Korunması

TMK m. 990 uyarınca, rıza dışı elden çıkmış olsalar dahi, para ve hamiline yazılı senetleri iyiniyetle edinen kişilere karşı taşınır davası açılamaz.

Pazardan Alınan Çalıntı Malın İadesi

Rıza dışı elden çıkan bir taşınır açık artırmadan, pazardan veya benzeri eşya satanlardan iyiniyetle edinilmişse, taşınır davası ancak ödenen bedelin iade edilmesi koşuluyla açılabilir.

Zilyetlik Davalarında Hak Düşürücü Süreler

Zilyetliğin gaspı veya saldırıya uğraması halinde açılacak zilyetlik davaları, fiil ve failin öğrenilmesinden itibaren 2 ay ve her halükarda 1 yıl içinde açılmalıdır.

Zilyetlik Davalarında Görevli Mahkeme

TMK kapsamında açılacak zilyetliğin iadesi ve saldırının önlenmesi davalarında görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesi olarak belirlenmiştir.

Taşınır Davasında Görevli Mahkeme

Zilyetliği rızası dışında elinden çıkan kişinin açacağı taşınır davasında görevli mahkeme Sulh Hukuk değil, Asliye Hukuk Mahkemesidir.

Alman Medeni Kanunu m. 855

Türk Medeni Kanunu'nda açıkça düzenlenmeyen 'zilyet yardımcılığı' kavramı, Alman Medeni Kanunu'nun (BGB) 855. maddesinde açıkça hükme bağlanmıştır.

Sınavda Dikkat Et

Zilyetlik davaları ile taşınır davasının görevli mahkemelerini karıştırmayın; zilyetlik davaları Sulh Hukuk, taşınır davası ise Asliye Hukuk Mahkemesinde açılır.
Kuvvet kullanarak koruma hakkının sadece dolaysız zilyetlere (ve zilyet yardımcılarına) tanındığını, dolaylı zilyetlerin eşya ellerinde olmadığı için bu hakkı kullanamayacağını unutmayın.
3091 sayılı Kanun kapsamındaki idari koruma yolunun sadece taşınmazlar için geçerli olduğunu, taşınırlar için kesinlikle idari yola başvurulamayacağını aklınızda tutun.
İyiniyetli haksız zilyedin lüks giderleri tazminat olarak talep edemeyeceğini, sadece eşyaya zarar vermeden söküp alabileceğini unutmayın.
Mirasçıların zilyetliği kazanmasında herhangi bir fiziki teslim veya irade beyanı aranmadığını, kazanmanın mirasbırakanın ölümüyle kanunen doğrudan gerçekleştiğini unutmayın.
Emin sıfatıyla zilyetten iyiniyetle ayni hak edinenlerin kazanımlarının tam olarak korunduğunu, ancak rıza dışı elden çıkan mallarda 5 yıllık dava süresi engeli olduğunu unutmayın.