← Ünite 5
Sosyal Psikoloji

Ünite 5: Duygu, Çekicilik, Sevgi, Yakınlaşma, Aşk, Öfke ve Saldırganlık

Norman Anderson'ın 555 Sıfat Araştırması
Norman Anderson, insan kişilik özelliklerini tanımlayan 555 sıfat belirlemiş ve üniversite öğrencileriyle bir araştırma yapmıştır. Araştırma sonucunda 'içtenlik', 'dürüstlük' ve 'anlayışlılık' en yüksek derecede sevilebilir nitelikler çıkarken; 'yalancılık', 'sahtelik' ve 'zalimlik' en yüksek derecede sevilmeyen nitelikler olarak sıralanmıştır.
Freud'un İki Temel Dürtüsü: Libido ve Thanatos
Sigmund Freud'a göre insan davranışlarını yönlendiren iki temel içtepi vardır. Bunlardan birincisi yapıcı yaşam enerjisini temsil eden 'libido', ikincisi ise yıkıcı ve saldırgan ölüm arzusunu temsil eden 'thanatos'tur. Bu enerjilerin dengelenmesi insan psikolojisi için kritiktir.
Sternberg'in Aşk Üçgeni Bileşenleri
Robert Sternberg tarafından geliştirilen aşk modelinde üç temel köşe bulunur: Tutku, Yakınlık ve Bağlanma. Bu üç bileşenin varlığına veya yokluğuna göre sekiz farklı aşk/ilişki durumu (örneğin kara sevda, beyhude aşk, romantik sevgi) matematiksel bir kombinasyonla açıklanır.
Budalaca Aşk Kombinasyonu
Sternberg'in aşk modelindeki sekiz durumdan biri olan 'budalaca aşk', ilişkide tutku (cinsel çekim) ve bağlanmanın (kararlılık) var olduğu ancak derin bir yakınlığın (sıcaklık ve paylaşım) bulunmadığı durumları ifade eder.

Anahtar Kavramlar

DuyguCanlı ya da cansız nesnelere, olaylara veya içsel/dışsal uyarıcılara karşı oluşan, fizyolojik ve bilişsel tabanları bulunan yoğun hislerdir. Örneğin, sevinçli bir haber karşısında coşku duymak bir duygudur.
Bilişsel Duygu KuramıDuyguların olayların kendisinden değil, zihinsel süreçler tarafından yorumlanmasından ve değerlendirilmesinden kaynaklandığını savunan kuramdır. Bu kurama göre aynı olay farklı insanlar tarafından farklı yorumlandığı için farklı duygular üretir.
Davranışçı Duygu KuramıYeni uyarıcılara gösterilen duygusal tepkilerin klasik şartlanma yoluyla öğrenildiğini ve toplumsal kuralların etkisiyle şekillendiğini ileri süren yaklaşımdır. Bireyin inanç sistemi ve toplumsal bağlayıcıları bu süreçte etkilidir.
Fonksiyonel Duygu KuramıDuyguların insanların bilişsel süreçleri, sosyal davranışları ve bedensel sağlıkları üzerinde uyum sağlayıcı bir güce sahip olduğunu savunan kuramdır. Duygu ve biliş arasında iki yönlü bir etkileşim olduğunu kabul eder.
Cannon-Bard Duygu KuramıDuyguların oluşmasında ve ortaya çıkmasında en önemli rolü hipotalamusun oynadığını savunan kuramdır. Hipotalamus otonom sinir sistemine ve beyne aynı anda bilgi göndererek duygunun bilinçli farkındalığını ve fizyolojik tepkiyi eş zamanlı başlatır.
James-Lange Duygu KuramıDış uyarıcıların vücutta fizyolojik değişiklikler yarattığını ve bu bedensel tepkilerin beyin tarafından fark edilmesiyle duygusal tecrübenin oluştuğunu savunan kuramdır. Yani, ağladığımız için üzülürüz, kaçtığımız için korkarız mantığına dayanır.
Schachter-Singer KuramıDuyguların oluşumunda hem fizyolojik uyarılmanın hem de bu uyarılmaya yönelik bilişsel yorumlamanın bir arada bulunması gerektiğini savunan kuramdır. İnsanlar çevrelerindeki ipuçlarına bakarak içsel uyarılmalarını adlandırırlar.
Duygu YönetimiBireyin aşırı ve olumsuz duygularının farkına vararak, hem kendisini hem de dış çevresindeki insanları rahatsız etmeyecek ve zarar vermeyecek biçimde duygularını kontrol edip ifade etmesi sürecidir.
Yakınlık DavranışıKişinin diğer insanlar için ulaşılabilir olmasının ve onlara açık olma isteğinin bir neticesi olarak oluşan, sosyal ilişkileri başlatma ve sürdürme durumudur. İnsanların paylaşma ve yalnızlıktan kaçınma ihtiyacından doğar.
ÇekicilikBir kişinin başka birisinden hoşlanması sonucu ortaya çıkan beğenilirlik derecesidir. Karşıdaki kişinin cazibesi, fiziksel görünümü ve aurası bu beğeninin düzeyini belirler.
Aşinalık DerecesiBir uyarıcıyla veya kişiyle karşılaşma sıklığı arttıkça ona karşı duyulan aşinalığın ve buna bağlı olarak hoşlanma derecesinin artması durumudur. Sık görülen insanlara karşı sevgi daha kolay gelişir.
Benzerlik Derecesiİnsanlar arasındaki tutum, inanç, değer, ilgi alanları, eğitim düzeyi ve yaş gibi özelliklerin örtüşme düzeyidir. Benzerlik arttıkça karşılıklı çekicilik ve anlaşma ihtimali de artar.
Birbirini Tamamlama DerecesiKişinin kendisinde eksik gördüğü veya ihtiyaç duyduğu özellikleri karşısındaki kişide bulmasıyla oluşan yakınlaşma durumudur. Örneğin, çok kavgacı bir eş ile çok sabırlı bir eşin birbirini tamamlaması evliliği sürdürebilir.
Karşılılık Derecesiİnsanların birbirlerinden hoşlanma düzeylerinin karşılıklı olarak denk düşmesi durumudur. Genellikle insanlar kendilerini seven insanları sevme, sevmeyenleri ise sevmeme eğilimindedir.
Denge Kuramıİnsanların zihinsel faaliyetlerinde tutarlılık aradığını ve kendilerine benzer düşünen insanlarla yakınlaşarak bilişsel dengesizlikten ve stresten kaçınmaya çalıştıklarını savunan kuramdır.
Pekiştirme Kuramlarıİnsanların kendilerine ödül veren, ruhunu okşayan ve olumlu hisler yaşatan kişileri çekici bulup sevdiğini; ceza veren ve olumsuz hissettiren kişilerden ise uzaklaştığını savunan yaklaşımdır.
Sosyal Takas Kuramıİlişkilerin karşılıklı etkileşimdeki bedel ve ödül oranına göre şekillendiğini savunan kuramdır. Bireyler ilişkiden elde ettikleri kazancın, ödedikleri bedelden fazla olmasını beklerler.
DenklikBir ilişkide tarafların elde ettikleri kazanımların, o ilişkiye yaptıkları katkılar oranında adil ve dengeli olması durumudur. Eşitlikten farklı olarak, daha çok katkı yapanın daha çok hak etmesini savunur.
SevgiUzun süreli yakınlaşma ve etkileşim sonucunda doğan, cinsel arzu ve aşırı heyecan barındırmayan, dengeli ve güvene dayalı derin bağlılık duygusudur. Anne, baba veya arkadaş sevgisi buna örnektir.
AşkSevginin cinsel çekim, yoğun heyecan, tutku ve denetlenemeyen yüksek duygu yoğunluğu barındıran büyülü ve gizemli boyutudur. Bireyin rasyonelliğini azaltan bir uyarılma durumudur.
Tutkulu Aşkİçinde şefkat, cinsellik, sevinç, acı, öfke, rahatlama ve yoğun kıskançlık gibi zıt hisleri bir arada barındıran, yüksek yoğunluklu ve karmaşık bir duygusal durumdur.
Romantik AşkÂşık olunan kişiyi sürekli düşünme, onunla çok zaman geçirmek isteme ve onun hakkındaki değerlendirmelerde objektifliği kaybederek onu hayatının merkezine koyma durumudur.
Kusursuz AşkRobert Sternberg'in modelinde tutku, yakınlık ve bağlanma olmak üzere üç temel bileşenin de aynı anda ve dengeli biçimde mevcut olduğu en üst düzey aşk türüdür.
ÖfkeEngellenme, incinme, haksızlığa uğrama veya gözdağı karşısında organizmanın gösterdiği, ani fizyolojik değişimlerle ortaya çıkan ve genellikle öğrenilmiş olan saldırganlık tepkisidir.
SaldırganlıkBir başka insana, canlıya veya nesneye bilerek ve isteyerek zarar vermek, onu incitmek veya üzmek amacıyla gerçekleştirilen her türlü fiziksel ya da sözel eylemdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Görücü Usulü Evliliklerin Fonksiyonelliği

Geleneksel bağların güçlü olduğu doğu toplumlarında yaygın olan planlanmış (görücü usulü) evliliklerin, yaşlı aile bireylerine bakma, aile içi saygınlık ve çocuk yetiştirme gibi işlevler açısından modern evliliklere göre daha fonksiyonel ve uzun ömürlü olduğu saptanmıştır.

Catharsis (Boşalım) Kuramı

Sigmund Freud tarafından ortaya atılan catharsis kavramı, bireyin içinde biriken saldırganlık dürtülerini ve enerjisini dışa vurarak veya boks gibi sert spor dallarına yönlendirerek zararsız bir şekilde boşaltabileceğini ve böylece rahatlayacağını savunur.

Etki Yasası ve Saldırganlık

Etki yasasına göre, bir davranışın ardından gelen pekiştirme (ödül) o davranışın tekrarlanma sıklığını artırırken, ceza ise azaltır. Çocukların saldırganca davranışlarının anne-baba tarafından cezalandırılması bu eylemi geçici olarak durdurabilir.

Silah Taşımanın Saldırganlığa Etkisi

Yapılan sosyal psikoloji araştırmaları, bireylerin yanlarında silah veya benzeri yaralayıcı aletler taşımalarının onlarda yapay bir güçlülük duygusu yarattığını ve en küçük bir kışkırtmada saldırganca davranışa başvurma olasılığını ciddi oranda artırdığını göstermiştir.

Bihter ve Ali'nin Etkileşim Başlatma Örneği

Metinde devamlı etkileşim beklentisini somutlaştırmak için Bihter ve komşunun oğlu Ali örneği verilir. Bihter, Ali ile konuşmak istediği için Ali'nin kapıyı açtığı anı kollar ve hemen kendi kapısını da açarak 'günaydın' der; böylece planlı bir etkileşim süreci başlatır.

Almanların Almanları Sevmesi Olgusu

Metinde toplumsal benzerliklerin çekicilik ve yakınlaşma üzerindeki etkisini açıklamak amacıyla Almanların Almanları, Türklerin Türkleri veya İngilizlerin İngilizleri daha çok sevmesi ve yakın bulması örneği verilerek ulusal köken benzerliğinin önemi vurgulanmıştır.

Piyano Çalan Biriyle Arkadaş Olma Örneği

Birbirini tamamlama derecesini açıklamak için verilen örnekte, kendisi hiçbir müzik aleti çalamayan bir bireyin, piyano çalan birinin bu yeteneğinden etkilenerek onunla arkadaş olmak istemesi ve kendisindeki eksikliği onunla tamamlamaya çalışması anlatılır.

Kadın ve Erkeklerin Eşitlik-Denklik Tercihleri

İlişkilerde adalet ve paylaşım ilkeleri incelenirken, yapılan değerlendirmelere göre kadınların daha çok 'eşitlik' ilkesine (herkese aynı hak), erkeklerin ise 'denklik' ilkesine (katkı oranında hak elde etme) göre değerlendirme yapılmasından yana olduğu belirtilmiştir.

Duygusal Banka Hesabı Sermayesi

Duygu yönetiminin başarılı olabilmesi için bireylerin ve kurumların duygusal banka hesaplarının sevgi, saygı, hoşgörü, iyimserlik, bağlılık ve yardımseverlik gibi olumlu ahlaki ve sosyal sermayelerle dolu olması gerektiği vurgulanmıştır.

İçtepi ve İçgüdü Ayrımı

Metinde insana özgü olan 'içtepi' (açlık, cinsellik gibi fizyolojik dürtüler) ile hayvanlara özgü olan 'içgüdü' (aslanın saldırması, sincabın kaçması gibi türe özgü otomatik davranışlar) arasındaki fark net bir şekilde ortaya konulmuştur.

Kışkırtıcı Sözlerin Şartlanma Yaratması

Saldırganlığı özendiren faktörler arasında akran gruplarında sıkça kullanılan 'vur, gebert, yere indir' gibi kışkırtıcı ve şiddet içeren sözcüklerin, zamanla bireylerin algı zemininde şartlanmalara yol açarak saldırganlığı tetiklediği belirtilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Duygu kuramlarının kurucularını ve anahtar kelimelerini eşleştirin: Cannon-Bard denince 'hipotalamus', James-Lange denince 'önce bedensel tepki', Schachter-Singer denince 'bilişsel yorumlama' aranmalıdır.
  • Sternberg'in Aşk Üçgeni bileşenlerini (Tutku, Yakınlık, Bağlanma) çok iyi bilin; sınavda bu üçünün bir arada bulunduğu durumun 'kusursuz aşk' olduğu sorulabilir.
  • Benzerlik ve Birbirini Tamamlama ilkeleri arasındaki farka dikkat edin; benzerlik ortak yönleri, tamamlama ise kendinde eksik olanı karşı tarafta bulmayı ifade eder.
  • Saldırganlık konusunda Freud'un 'Thanatos' (ölüm/yıkım dürtüsü) kavramı ile enerjinin zararsızca boşaltılması anlamına gelen 'Catharsis' (boşalım) kavramı sınavda sıklıkla karşılaştırılır.
  • Duygu yönetimi tanımında 'duyguları yok etmek' değil, 'olumsuz duyguların farkına varıp çevreye zarar vermeden ifade etmek' vurgusunu arayın.
  • Planlanmış (görücü usulü) evliliklerin modern evliliklere kıyasla daha uzun ömürlü ve fonksiyonel kabul edilmesinin nedeninin 'geleneksel işlevsellik' olduğunu unutmayın.