Ünite 13: Türkiye’de Sivil Toplum ve Demokrasi

1923-1949 Arası Dönem

Türkiye’de Millî Mücadele’nin demokratik bir meclisle kazanılmasının ardından, 1923 yılında meclis feshedilmiş ve yerine vesayetçi tek parti yönetimi kurulmuştur. Bu dönem, sivil toplumun ve demokrasinin askıya alındığı bir fetret dönemi olarak kabul edilir.

Sarı Yelekliler Hareketi

17 Kasım 2018'de Fransa'da başlayan ve mevcut hükümetin sosyo-ekonomik politikalarını protesto eden bu hareket, gelişmiş Batı demokrasilerinde halkın yönetime katılım kanallarının tıkanmasına karşı sivil bir tepki ve kriz örneği olarak gösterilir.

Collier ve Levitsky'nin Araştırması

Siyaset bilimciler Collier ve Levitsky, akademik literatürde demokrasinin tam 550 farklı türünün tanımlandığını tespit etmiş ve bunları analiz kolaylığı sağlamak amacıyla üç ana grupta sınıflandırmışlardır.

Ahilik Teşkilatının Dönüşümü

Osmanlı'nın kuruluşunda özerk ve sivil birer tarikat gibi çalışan Ahiler, devletin merkezileşme sürecinde başlarına devlet tarafından 'Kethüda' atanmasıyla özerkliklerini yitirmiş ve devlet denetimindeki lonca sistemine dönüştürülmüşlerdir.

Anahtar Kavramlar

PatrimonyalizmYöneten ile yönetilen arasındaki ilişkinin bir baba ile çocukları arasındaki vesayete benzediği, tüm toplumsal hareketlerin merkezî otoriteyi güçlendirmek amacıyla denetim altında tutulduğu ataerkil devlet geleneğidir.

Dikotomik YaklaşımBir kavramı, sistemi veya olguyu kendi zıttı ya da karşıtı üzerinden tanımlayan ve açıklayan metodolojik yaklaşımdır. Örneğin demokrasinin anti-otoriterlik üzerinden açıklanması bu yaklaşıma örnektir.

Temsilî DemokrasiSeçimlerin düzenli yapıldığı ancak temel hak ve özgürlüklerin anayasal güvence altına tam olarak alınmadığı, çoğunluğun tahakkümüne açık olan iptidai demokratik sistemdir.

Liberal DemokrasiSeçimlerin yanı sıra sivil ve siyasi özgürlüklerin, azınlık haklarının ve bireysel hakların hukuk devleti ilkesiyle anayasal güvence altına alındığı çoğulcu modern demokrasi modelidir.

İleri DemokrasiLiberal demokrasinin sunduğu hakların geriye döndürülemeyecek şekilde yerleşikleştiği; katılımcı, müzakereci ve radikal demokrasi modellerini kapsayan ideal demokratik aşamadır.

Makro Sivil ToplumGeleneksel birincil ilişkilerin yerini ikincil ilişkilerin, rasyonelliğin ve organik dayanışmanın aldığı, devletten görece bağımsız olan modern kent ve ülke toplumunun bütünüdür.

Mikro Sivil ToplumModern toplum yapısı içerisinde faaliyet gösteren, devletten görece özerk, kâr ve iktidar amacı gütmeyen dernek, vakıf ve kulüp gibi sivil toplum örgütleridir.

Üçüncü YolAnthony Giddens tarafından formüle edilen, klasik kapitalizm ile devletçi sosyalizmin yetersizliklerini aşmayı hedefleyen uzlaşmacı ve sentezci bir siyasal reçetedir.

Cemaat (Gemeinschaft)Ferdinand Tönnies'e göre kan bağı, ortak inanç ve coğrafi yakınlığa dayalı, samimi birincil ilişkilerin egemen olduğu geleneksel topluluk biçimidir; köy, aşiret ve tarikatlar bu gruba girer.

Cemiyet (Gesellschaft)Bireysel çıkarların, rasyonelliğin, yazılı kuralların ve ikincil (resmî) ilişkilerin egemen olduğu modern toplum ve sivil toplum örgütleri yapısıdır.

Siyasete Angaje OlmakBir sivil toplum örgütünün, kendi özerkliğini kaybederek bir siyasi partinin veya akımın savunduğu her şeyi aynen savunması, onun dostuna dost, düşmanına düşman olması durumudur.

KompradorGörünüşte yerli ve millî olan ancak ekonomik olarak yabancı sermayenin çıkarlarını koruyan ve onlarla iş birliği içinde çalışan bağımlı burjuvazi/sermaye grubudur.

TotaliterizmÖzel, sivil, siyasal ve ekonomik alanların tamamının devlet tarafından sıkı bir şekilde denetlendiği ve şekillendirildiği, sivil topluma hiçbir yaşam alanı tanımayan rejim türüdür.

OtoriterizmHalkın sadece siyasal alandan ve karar alma süreçlerinden dışlandığı, ancak ekonomik ve özel alanların kısmen serbest bırakıldığı baskıcı yönetim biçimidir.

Tarihselci YaklaşımBilimsel teorilerin, modellerin ve sistemlerin zamana, kültüre ve toplum yapısına göre göreceli olduğunu ve her toplumun kendi özgün koşullarında değerlendirilmesi gerektiğini savunan yöntemdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Osmanlı'da Gayrimüslim Millet Sistemi

Osmanlı İmparatorluğu'nda gayrimüslim tebaa; aile hukuku, miras ve eğitim gibi alanlarda kendi dini kurallarına göre yönetilen özerk cemaatler oluşturmuştur. Bu durum, devletin mutlak gücünü sınırlayan sivil bir alan yaratmıştır.

Sened-i İttifak ve Magna Carta Analojisi

1808 yılında imzalanan Sened-i İttifak, ayanların gücünü tanıyan bir belge olsa da ayanlar güçlerini halktan değil devlete yakınlıktan aldıkları için bu belge sivil nitelikli İngiliz Magna Carta'sı ile eş değer kabul edilmez.

1860'lı Yıllarda Yerel Seçimler

Osmanlı İmparatorluğu'nda 1860'lı yıllarda yerel düzeyde seçim uygulamalarının başlatılması, Türkiye'nin Batı'daki demokratikleşme adımlarını çok yakın bir zaman farkıyla takip ettiğinin somut bir tarihsel kanıtıdır.

Şeyhülislamlık Makamının Statüsü

Osmanlı devlet düzeninde Şeyhülislamın protokoldeki yeri Sadrazam ile eşit tutulmuştur. Bu durum, sultanın mutlak gücünün İslam hukuku ve yargı mekanizmasıyla normatif olarak sınırlandırılmasının bir göstergesidir.

1950 Sonrası Büyük Göç ve Kentleşme

1950'li yıllarda çok partili hayata geçişle birlikte köyleri kentlere bağlayan yolların yapılması, kırsal nüfusun kentlere göç etmesini sağlayarak Türkiye'de kütlevi sivil toplumun ve modernleşmenin temelini atmıştır.

2000'li Yıllar ve AB Çıpası

Türkiye'de sivil toplum örgütlerinin, bireysel özgürlüklerin ve demokratik standartların en hızlı gelişim gösterdiği 2000'li yılların başındaki reform süreci, Avrupa Birliği üyelik süreci (dış çıpa) etkisiyle gerçekleşmiştir.

Ziya Gökalp ve Kültür-Medeniyet Sentezi

Türk sosyolojisinin kurucusu Ziya Gökalp, Batı'nın evrensel medeniyet unsurları (bilim, teknoloji, hukuk) ile Doğu'nun milli kültür değerlerinin sentezlenmesi gerektiğini savunarak muhafazakâr modernleşme modeline öncülük etmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Sartori'nin rejim sınıflandırmasını dikotomik (karşıtlık) analiziyle birlikte öğrenin; sınavda totaliterizm ve otoriterizm farkı sorulabilir.
Collier ve Levitsky'nin 550 demokrasi türünü üç grupta topladığını unutmayın: Temsilî, Liberal ve İleri demokrasi sıralaması kronolojik ve niteliksel bir gelişim gösterir.
Sivil toplum örgütlerinin (STÖ) 8 temel özelliğini, özellikle 'özerklik' ve 'angajman olmama' (siyasallaşmama) durumlarını ayırt edici kriterler olarak ezberleyin.
Weber'in 'patrimonyalizm' kavramı Türkiye'deki devlet geleneğini açıklamak için kilit terimdir; sınavda güçlü devlet-zayıf toplum ilişkisiyle eşleştirilerek sorulacaktır.
Osmanlı'da sivil toplum izleri aranırken gayrimüslimlerin sahip olduğu hakların (millet sistemi) 'özerk hukuk' kapsamında değerlendirildiğini unutmayın.
Türkiye'de 1923-1949 yılları arasındaki tek parti döneminin sivil toplum ve demokrasi açısından 'fetret/duraksama' dönemi olarak adlandırıldığını aklınızda tutun.
Ahilik teşkilatının loncaya dönüşerek özerkliğini kaybetme sürecini ve bunun günümüzdeki TOBB gibi yapılara olan etkisini tarihsel bir devamlılık olarak çalışın.