← Ünite 14
Yönetim ve Organizasyon

Ünite 14: Organizasyonlarda Etik ve Kurumsal Sosyal

Howard R. Bowen (1953)
Howard R. Bowen'ın 1953 yılında yayımladığı 'İş Adamlarının Sosyal Sorumlulukları' (Social Responsibilities of the Businessman) adlı kitabı, kurumsal sosyal sorumluluk (KSS) kavramından bahseden ilk akademik çalışma kabul edilir ve alana teorik kimlik kazandırmıştır.
Archie B. Carroll (1979 & 1991)
Archie B. Carroll, 1979 yılında KSS'yi ekonomik, yasal, etik ve gönüllü beklentiler olarak tanımlamış; 1991 yılında ise bu boyutları hiyerarşik bir yapıda sunan ünlü 'Kurumsal Sosyal Sorumluluk Piramidi' modelini geliştirmiştir.
R. Edward Freeman (1984)
R. Edward Freeman, 1984 yılında geliştirdiği 'Paydaş Teorisi' ile işletmelerin sadece hissedarlara (shareholders) değil, çalışanlar, müşteriler ve yerel topluluklar gibi tüm paydaşlara (stakeholders) karşı sorumlu olduğunu savunarak geleneksel yönetim anlayışını kökten değiştirmiştir.
Gümüş Ekonomi ve Yaşlı İzleme Teknolojileri
Yaşlanan nüfusa yönelik ekonomik faaliyetleri kapsayan 'Gümüş Ekonomi' kapsamında, yaşlıların güvenliği için kullanılan izleme teknolojileri, onların mahremiyetini ve özerklik hissini ihlal etme riski taşıyarak yeni nesil etik ikilemler yaratmaktadır.

Anahtar Kavramlar

AhlakBelirli bir toplum veya kültür içerisinde bireylerin davranışlarına rehberlik eden, genellikle sorgulanmaksızın kabul edilen ve pratik hayata yansıyan normlar, değerler ve inançlar bütünüdür. Öznel ve göreceli bir yapıya sahip olup zamana ve kültüre göre değişebilir.
EtikAhlak üzerine felsefi bir bakış açısıyla düşünen, onu sistematik olarak inceleyen, sorgulayan ve analiz eden ahlak felsefesi disiplinidir. Evrensel olarak geçerli olabilecek ilkeler üzerinde çalışır.
İş Etiği (Yönetsel Etik)İşletmelerin faaliyetlerinde neyin doğru, uygun ve kabul edilebilir olduğunu tanımlayan ilkeler, standartlar, kodlar ve kurallar bütünüdür. Sadece yasalara uymakla sınırlı kalmayıp dürüstlük ve ahlaki doğruluğu rehber edinir.
Etik İklimBir örgütteki üyelerin, etik açıdan doğru davranışın ne olduğu ve etik sorunların nasıl ele alınması gerektiği konusundaki ortak algılarıdır. Örgüt kültürünün ahlaki boyutuna odaklanan bir alt kümesidir.
Örgüt KültürüBir örgütün üyeleri tarafından paylaşılan temel varsayımları, değerleri, inançları ve normları kapsayan, etik iklimi de içine alan daha geniş bir kurumsal çerçevedir.
Etik Karar VermeBireylerin veya grupların, ahlaki standartlarla çatışabilecek durumlarla karşılaştıklarında, doğru ve yanlış arasında ayrım yaparak bir eylem planı oluşturma sürecidir.
İdealizmEtik olanın durumdan veya koşullardan bağımsız, mutlak ve evrensel olduğunu savunan kişisel ahlaki felsefe yönelimidir.
Rölativizm (Görelilik)Ahlaki değerlerin ve doğruların bireylere, kültüre, zamana ve toplumsal normlara göre değişkenlik gösterdiğini savunan felsefi yaklaşımdır.
Ahlaki YoğunlukThomas Jones tarafından ortaya atılan, bir durumdaki ahlaki zorunluluğun derecesini belirleyen ve etik karar verme sürecinin her aşamasını etkileyen nesnel ve öznel bir yapıdır.
Dört Bileşenli ModelJames Rest tarafından geliştirilen; etik karar verme sürecinin etik farkındalık, etik yargı, etik niyet ve etik davranış olmak üzere dört ardışık aşamadan oluştuğunu savunan rasyonalist modeldir.
Etik İkilemİki veya daha fazla etik gereklilik veya meşru çıkarın çatıştığı, doğru ile yanlış arasında net bir ayrım yapmanın zorlaştığı ve nasıl çözülmesi gerektiği konusunda fikir birliği bulunmayan durumlardır.
Etik Dışı DavranışBir toplumda genel kabul görmüş ahlaki normları ihlal eden, başkalarına zarar veren ve örgütsel bağlamda örgütün refahını tehdit eden gönüllü eylemlerdir.
Örgüt Yanlısı Etik Dışı DavranışÖrgütün veya üyelerinin etkin işleyişini teşvik etme ve fayda sağlama niyetiyle yapılan, ancak temel toplumsal değerleri, ahlakı ve yasaları ihlal eden eylemlerdir.
Nepotizm (Kayırmacılık)Bireylerin liyakat, yetenek ve başarılarından bağımsız olarak, sadece ailevi veya kişisel ilişkileri nedeniyle işe alınması, terfi ettirilmesi veya ödüllendirilmesi sürecidir.
Whistleblowing (Etik İfşa)Örgüt içindeki yasa dışı, gayriahlaki veya usulsüz uygulamaların, mevcut veya eski çalışanlar tarafından eyleme geçme yetkisine sahip iç veya dış mercilere bildirilmesi eylemidir.
Kurumsal Sosyal Sorumluluk (KSS)Kurumsal faaliyetlerin toplum üzerindeki olumsuz etkilerini azaltırken topluma olumlu katkılarını artırmayı amaçlayan, sosyal ve çevresel konuları iş süreçlerine entegre eden yönetim stratejisidir.
Ekonomik SorumluluklarCarroll'un KSS Piramidi'nin en temelinde yer alan, işletmenin hissedarlar için değer yaratması, kâr elde etmesi ve mal/hizmet üreterek varlığını sürdürmesi yükümlülüğüdür.
Paydaş TeorisiR. Edward Freeman tarafından geliştirilen, bir işletmenin başarısının ve sorumluluğunun sadece hissedarlara değil, çalışanlar, müşteriler ve toplum gibi tüm paydaşlara bağlı olduğunu savunan teoridir.
Meşruiyet TeorisiBir işletmenin varlığını sürdürebilmesi için eylem ve değerlerinin, içinde faaliyet gösterdiği toplumun değerleri ve normlarıyla uyumlu olması gerektiğini savunan teoridir.
Toplumsal Sözleşme TeorisiÖrgütler ve toplum arasında yazılı olmayan bir anlaşma olduğunu, toplumun kaynakları kullanma izni vermesi karşılığında işletmelerin toplumsal fayda sağlaması gerektiğini ileri süren teoridir.
Çalışma Yaşamı Kalitesi (ÇYK)Çalışanların iş yerindeki genel memnuniyetini, refahını ve fiziksel/manevi ihtiyaçlarının karşılanma düzeyini ifade eden, iş-yaşam dengesini doğrudan etkileyen kavramdır.
Kurumsal Gönüllülükİşletmelerin, çalışanlarının topluma hizmet etmeleri amacıyla kendi zaman, beceri ve enerjilerini kullanmalarına yönelik organize ve resmi destek sağlaması faaliyetidir.
Müşteri-İşletme ÖzdeşleşmesiTüketicilerin, kendi değerleriyle örtüşen KSS programlarına sahip şirketlerle kendilerini bütünleştirerek işletmeyi 'biz' olarak görmelerine yol açan bilişsel aidiyet durumudur.
Mobbing (Psikolojik Taciz)İş yerinde bir veya daha fazla kişi tarafından, hedef seçilen bir çalışana yönelik sistematik, sürekli ve düşmanca uygulanan, mağduru pasifleştirmeyi amaçlayan psikolojik terördür.
Çıkar ÇatışmasıBir bireyin veya kurumun, tarafsız ve objektif karar verme yükümlülüğünün, kendi kişisel veya ikincil çıkarları tarafından olumsuz etkilenme potansiyeli taşıması durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

James Rest'in Dört Bileşenli Modeli

James Rest tarafından geliştirilen bu rasyonalist model, etik karar verme sürecini sırasıyla Etik Farkındalık, Etik Yargı, Etik Niyet ve Etik Davranış olmak üzere dört temel bilişsel ve davranışsal aşamaya bölerek inceler.

Thomas Jones ve Ahlaki Yoğunluk

Thomas Jones, James Rest'in modeline ek olarak 'Ahlaki Yoğunluk' kavramını geliştirmiştir. Bu kavram, bir durumdaki ahlaki zorunluluğun derecesini belirleyerek karar verme sürecinin her aşamasını doğrudan etkiler.

Mobbingin Zaman Kriteri

İş yerindeki psikolojik tacizin mobbing olarak kabul edilebilmesi için eylemlerin sistematik ve sürekli olması gerekir; bu durum literatürde genellikle en az altı ay boyunca haftada en az bir kez tekrarlanması kriteriyle tanımlanır.

Çin Yeni Çevre Koruma Yasası

Çin'de yürürlüğe giren katı Yeni Çevre Koruma Yasası, hükümet düzenlemelerinin ve yasal baskıların, işletmelerin kurumsal çevre sorumluluğu faaliyetlerini artırmalarındaki en önemli dış itici güç olduğunu kanıtlamıştır.

Tehlikeli Elektronik Atık (E-Atık) Ticareti

Gelişmiş ülkelerdeki bazı şirketlerin maliyetleri düşürmek amacıyla tehlikeli e-atıkları gelişmekte olan ülkelere yasa dışı yollarla göndermesi, literatürde çevre odaklı KSS bağlamında sergilenen en büyük sosyal sorumsuzluk örneklerinden biridir.

Ross'un İlk Bakışta Görevler Teorisi

Ross'un teorisine göre sadakat, zarar vermeme, adalet ve minnettarlık gibi ahlaki görevler belirli durumlarda birbiriyle çelişebilir. Bu durum, örgütlerde yöneticilerin karşılaştığı etik ikilemlerin felsefi temelini açıklar.

1980'ler ve Şirket Örneği'nin Ortaya Çıkışı

1980'li yıllarda KSS araştırmaları, sosyal sorumluluk girişimleri ile örgütsel performans arasındaki bağlantıyı kurmaya odaklanmış, KSS'nin bir maliyet unsuru olmaktan çıkıp rekabet avantajı kaynağı olabileceğini göstermiştir.

1990'lar-2000'ler ve Küreselleşme

Küreselleşme, çok uluslu şirketlerin büyümesi ve internetin yaygınlaşması, şirketleri daha şeffaf olmaya zorlamış; KSS'yi itibar yönetimi, risk azaltma ve sürdürülebilirlik stratejilerinin merkezine taşımıştır.

Avrupa Komisyonu KSS Tanımı

Avrupa Komisyonu, KSS'yi 'şirketlerin sosyal ve çevresel kaygıları gönüllü olarak iş faaliyetlerine ve paydaşlarıyla etkileşimlerine entegre ettiği' bir süreç olarak tanımlayarak yasal zorunlulukların ötesindeki gönüllülük vurgusunu netleştirmiştir.

Sürdürülebilir Kalkınma ve Temiz Enerji Yatırımları

Yapılan araştırmalar, işletmelerin KSS harcamalarında 'Erişilebilir ve Temiz Enerji' gibi kritik alanlara yaptıkları yatırımların genellikle düşük düzeyde kaldığını ve bu alanların ihmal edilebildiğini göstermektedir.

Bilgi Sızdırmada Yayılma Etkisi

Bir alıcı ile tedarikçi arasında yaşanan bilgi sızıntısı olayı, sadece mağdur firmayı etkilemez; bu olayı gözlemleyen diğer tedarikçilerin de fail firma ile olan ilişkisini ve bilgi paylaşma istekliliğini olumsuz etkileyerek yayılır.

Sınavda Dikkat Et

  • Ahlak ve Etik ayrımına dikkat edin: Ahlak göreceli, yerel ve pratiktir; etik ise evrensel, felsefi ve teorik/sorgulayıcıdır. Sınavda bu ikisinin farkı sıkça sorulur.
  • James Rest'in Dört Bileşenli Modelinin sırasını unutmayın: Farkındalık -> Yargı -> Niyet -> Davranış. Süreçlerin mantıksal akışı sınav sorularında karşınıza çıkabilir.
  • Carroll'un KSS Piramidinin hiyerarşisini iyi öğrenin: En temelde 'Ekonomik', ardından 'Yasal', sonra 'Etik' ve en üstte 'Gönüllü/Hayırsever' sorumluluklar yer alır.
  • Paydaş Teorisi (Freeman) ve Meşruiyet Teorisi farkını bilin: Paydaş teorisi tüm etkilenen grupların haklarını savunurken, Meşruiyet teorisi şirketin toplumsal normlarla uyumuna ve meşruiyet açığına odaklanır.
  • Mobbingin ayırt edici kriterlerini aklınızda tutun: Eylemlerin mobbing sayılması için 'sistematik' ve 'sürekli' (en az 6 ay, haftada en az 1 kez) olması gerekir.
  • Whistleblowing (etik ifşa) yönünü karıştırmayın: Bildirim üst yönetime yapılıyorsa 'içsel', dış kurumlara veya medyaya yapılıyorsa 'dışsal' whistleblowing adını alır.