Ünite 5: Salgın Hastalıklarda Verim Kayıpları

Küresel Çiftlik Hayvanı Varlığı

FAO verilerine göre dünya genelinde yaklaşık 35 milyar çiftlik hayvanı bulunmakta olup, bunun 30 milyarını tavuklar, 1,5 milyarını sığır, 1,3 milyarını koyun, 1,1 milyarını keçi ve 1 milyarını domuzlar oluşturmaktadır.

Türkiye Hayvan Popülasyonu (2025)

TÜİK 2025 yılı verilerine göre Türkiye'de yaklaşık 17,5 million baş sığır, 46,7 milyon baş koyun ve 11,2 milyon baş keçi varlığı bulunmakta, bu varlık büyük bir ekonomik potansiyel teşkil etmektedir.

Kuduz Hastalığının Ölüm Oranı

Kuduz, klinik belirtilerin ortaya çıkmasını takiben neredeyse %100 ölüm oranına sahip olup, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre her yıl dünyada yaklaşık 59.000 insan bu hastalık nedeniyle hayatını kaybetmektedir.

En Önemli Vektörel Hastalık

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre Trypanosomiazis, %33'lük görülme oranı ile dünya genelinde hayvan sağlığını ve verimliliğini etkileyen en yaygın ve en önemli vektör kaynaklı hastalık konumundadır.

Anahtar Kavramlar

Sürü SağlığıHayvanların sağlık ve refah düzeylerini koruyarak verimliliklerini en üst düzeye çıkarmak ve sürüyü hastalıklardan korumak amacıyla uygulanan çok yönlü koruyucu hekimlik ve yönetim çalışmalarıdır.

Epizootik (Salgın)Belirli bir hayvan popülasyonunda, belirli bir dönemde ortaya çıkan yeni vaka sayısının beklenenden çok daha yüksek düzeyde gerçekleştiği enfeksiyöz hastalıklardır.

Enzootik (Endemik)Belirli bir bölgede veya hayvan popülasyonunda, ani ve büyük patlamalar yapmadan, uzun süre boyunca düşük veya orta düzeyde sürekli varlığını sürdüren hastalıklardır.

Sporadik HastalıkBir bölgede veya popülasyonda belirli bir düzeni olmaksızın, zaman zaman ve sadece tek tük olgular halinde ortaya çıkan hastalıklardır.

ZoonozDoğal koşullarda omurgalı hayvanlardan insanlara ve insanlardan hayvanlara doğrudan veya dolaylı olarak bulaşabilen enfeksiyöz hastalıklardır.

Emerging Disease (Yeni Ortaya Çıkan Hastalık)Bir popülasyonda yakın zamanda ilk kez ortaya çıkan ya da insidansı ve coğrafi dağılımı hızla artış gösteren enfeksiyon hastalıklarıdır.

Re-emerging Disease (Yeniden Ortaya Çıkan Hastalık)Daha önce kontrol altına alınmış veya gerilemişken, değişen şartlara bağlı olarak yeniden yaygınlaşan ve tehdit oluşturan hastalıklardır.

Vektör Kaynaklı HastalıkKene, sinek, pire gibi artropodların biyolojik veya mekanik taşıyıcılığı aracılığıyla hayvanlara bulaştırılan enfeksiyonlardır.

MortaliteBelirli bir popülasyonda, belirli bir süre içerisinde hastalıktan kaynaklanan ölüm oranını ifade eden epidemiyolojik terimdir.

MorbiditeBelirli bir popülasyonda, belirli bir zaman diliminde hastalığa yakalanan (hasta olan) hayvanların oranını ifade eder.

Letalite (Öldürücülük)Belirli bir hastalığa yakalanan hayvanlar arasında, o hastalık sebebiyle ölenlerin oranını gösteren duyarlılık ölçüsüdür.

Kısmi Bütçelemeİşletmede yapılacak belirli bir değişikliğin (örneğin aşılamaya başlama) getireceği ek gelir ve giderleri hesaplayan pratik bir ekonomik analiz yöntemidir.

Dışsallık (Externality)Bir ekonomik birimin kendi faydasını artırmak için aldığı kararların, ilişkisi olmayan diğer birimlerin durumunu olumlu veya olumsuz etkilemesidir.

Halka (Ring) AşılamaBir salgın odağının (mihrakının) etrafında belirlenen koruma ve gözetim bölgelerindeki tüm duyarlı hayvanların hızla aşılanarak bariyer oluşturulması yöntemidir.

NekropsiÖlen hayvanların ölüm nedenini, organlardaki makroskobik ve patolojik değişiklikleri inceleyerek belirlemek amacıyla yapılan sistematik otopsi işlemidir.

BiyogüvenlikEnfeksiyöz etkenlerin işletmeye girişini, işletme içindeki yayılımını ve işletmeden dışarıya çıkışını önlemek amacıyla alınan tüm fiziksel ve yönetimsel önlemlerdir.

KarantinaBulaşıcı bir hastalığın yayılmasını önlemek amacıyla, şüpheli veya enfekte hayvanların ve işletmelerin belirli bir süre boyunca izole edilmesi ve hareketlerinin kısıtlanmasıdır.

SürveyansBir hastalığın varlığını, yaygınlığını ve seyrini izlemek amacıyla sistematik olarak veri toplanması, analizi ve değerlendirilmesi sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Zoonotik Hastalıkların Küresel Yükü

İnsanlarda görülen enfeksiyon hastalıklarının yaklaşık %60'ı zoonotik kökenli olup, yeni ortaya çıkan enfeksiyonların %75'i hayvanlardan köken almakta ve her yıl 2,7 milyon ölüme yol açmaktadır.

Yeni Ortaya Çıkan Hastalıkların Ekonomik Maliyeti

Zoonotik karakterli yeni ortaya çıkan (emerging) hastalıkların küresel ekonomiye yıllık doğrudan ve dolaylı maliyetinin 1 trilyon ile 6,7 trilyon ABD doları arasında değiştiği tahmin edilmektedir.

Kars İli Buzağı Kayıpları Çalışması (2017)

Kars'ta yapılan çalışmada 1140 buzağıdan %24,65'inin hastalandığı, %5,52'sinin öldüğü; hasta buzağı başına 156,32 TL tedavi masrafı yapıldığı ve ölen her buzağının 4.597 TL kayba yol açtığı hesaplanmıştır.

Şap Hastalığının Küresel Yıllık Maliyeti

Şap hastalığının sadece endemik olduğu bölgelerde yol açtığı yıllık görünür üretim kayıpları ve aşılama maliyetlerinin toplamda 6,5 ile 21 milyar ABD doları arasında değiştiği tahmin edilmektedir.

Küresel Şap Aşısı Tüketimi

Dünya genelinde şap hastalığı mücadelesi kapsamında her yıl yaklaşık 2,5 milyar doz aşı uygulanmakta, doz başına maliyet 0,4 ile 3 ABD doları arasında değişmektedir.

Avrupa Komisyonu Türkiye Şap Yardımı

Avrupa Komisyonu, şap hastalığının Avrupa'ya yayılmasını önlemek amacıyla 2008-2011 yılları arasında Türkiye'deki aşılama ve mücadele programlarına toplamda 65 milyon dolar ilave finansman sağlamıştır.

Türkiye'de Şap Vakalarının Doğrudan Maliyeti

Türkiye'deki 16 milyon büyükbaş hayvanın yaklaşık %10'unun 2 yaşından önce şap hastalığına yakalandığı ve vaka başına doğrudan maliyetin 150-300 dolar arasında değiştiği bildirilmiştir.

Şap Hastalığında Örnek Gönderim Merkezi

Türkiye'de şap şüpheli vakalardan alınan epitel ve vezikül sıvısı örneklerinin gönderildiği tek yetkili referans laboratuvarı Ankara'da bulunan Şap Enstitüsü Müdürlüğü'dür.

Şap Virüsüne Etkili Dezenfektanlar

Şap virüsünün dezenfeksiyonunda resmi mücadele programlarında sodyum hidroksit (%2), sodyum karbonat (%4) veya sitrik asit (%0,2) gibi spesifik kimyasallar kullanılmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

Şap, Koyun-Keçi Vebası ve CBPP gibi hastalıkların 'sınır tanımayan' (transboundary) ve yüksek verim kaybına yol açan salgın hastalıklar olduğunu unutmayın.
Brusellozis, Tüberküloz ve BVD-MD'nin 'enzootik/endemik' grupta yer aldığını ve ani ölümler yerine kronik verim düşüklüğü yaptığını bilin.
Kuduzun %100'e yakın letaliteye sahip olduğunu ve dünyada her yıl 59.000 insanın ölümüne yol açtığını hafızanızda tutun.
Doğrudan maliyetler (ilaç, aşı, hekimlik) ile dolaylı maliyetler (ölüm, döl verimi kaybı, süt kaybı) arasındaki ayrımı iyi yapın; dolaylı maliyetler her zaman çok daha büyüktür.
Şap şüphesinde numunelerin Ankara Şap Enstitüsü'ne +4 °C soğuk zincirde ve pH'sı 7,2-7,6 olan besiyerinde gönderilmesi gerektiğini sınavda mutlaka hatırlayın.
Şap mihrakı yönetiminde koruma bölgesi yarıçapının en az 3 km, gözetim bölgesi yarıçapının ise en az 10 km olduğunu unutmayın.