← Ünite 7
Zootekni ve Genetik

Ünite 7: Türler ve Irklar

Katır ve Bardo Farkı
Equide türleri arasındaki hibridasyonda, erkek eşek ile dişi atın (kısrak) birleşmesinden katır doğarken; erkek at (aygır) ile dişi eşeğin birleşmesinden bardo doğar. Katır, bardo ya göre daha dayanıklı ve güçlü olduğu için iş gücü olarak her zaman daha çok tercih edilir.
Bovidae Ailesi Hibritleri
Sığır ile Zebu (Brahman) arasındaki hibridasyon çalışmaları sonucunda Santa Gertrudis, Brangus, Braford ve Charbray gibi verimli sığır hatları geliştirilmiştir. Bu hibritlerin en büyük özelliği, diğer tür melezlerinin aksine hem erkeklerinin hem de dişilerinin üreme yeteneğine (fertilite) sahip olmasıdır.
Cattalo Oluşumu
Bizon ile sığır birleşmesinden elde edilen dişi hibritlerin tekrar erkek bizon ile birleştirilmesi sonucunda 'Cattalo' adı verilen, zorlu çevre şartlarına son derece dayanıklı özel bir hayvan tipi elde edilmektedir.
Koyun ve Keçi Hibridasyonu
Koyunlar (Ovinea) ve keçiler (Caprinea) taksonomik olarak birbirine çok yakın görünseler de, laboratuvar veya doğal şartlarda aralarında yapılan hibridasyon çalışmalarından canlı ve verimli döl elde edilememektedir.

Anahtar Kavramlar

TürOrtak morfolojik ve fizyolojik özelliklere sahip, kendi aralarında çiftleştiklerinde üretken (fertil) yavrular meydana getirebilen canlı topluluğudur. Zootekni biliminde üretimin yönünü belirleyen başlangıç noktasıdır.
IrkBir tür içinde yer alan, ortak morfolojik ve fizyolojik karakterlere sahip olan ve bu özelliklerini sonraki nesillere aktarabilen hayvan gruplarıdır. Örneğin, Holştayn ve Jersey sığır türünün farklı ırklarıdır.
Hibridasyonİki farklı canlı türü arasında yapılan birleştirme (çiftleştirme) işlemidir. Bu işlem sonucunda elde edilen döller genellikle erkek cinsiyette kısır olmaktadır.
HibritFarklı iki türün birleşmesi sonucunda dünyaya gelen melez yavrudur. En bilinen örneği, erkek eşek ile dişi atın birleşmesinden doğan katırdır.
MelezlemeAynı tür içerisindeki farklı ırkların birbiriyle çiftleştirilmesi işlemidir. Hayvancılıkta direnç, uyum yeteneği ve ürün miktarını artırmak amacıyla sıklıkla uygulanır.
Heterozis (Melez Azmanlığı)Farklı ırkların birleştirilmesiyle elde edilen melez döllerin, belirli verim özellikleri yönünden ebeveynlerinin ortalamasından daha üstün performans göstermesi durumudur.
Yapay Seleksiyonİnsanların yetiştirdikleri evcil hayvanlar arasından, istedikleri özellikleri taşıyanları seçip damızlık olarak kullanması, diğerlerini ise üretimden ayırması sürecidir.
Doğal SeleksiyonDoğada meydana gelen yaşam mücadelesinde, çevre şartlarına en iyi uyum sağlayan güçlü bireylerin hayatta kalıp nesillerini devam ettirmesi esasıdır.
Morfolojik KarakterHayvanların dış görünüşüyle ilgili olan, az sayıda gen tarafından kontrol edilen ve çevre şartlarından etkilenmeyen kalıtsal özelliklerdir. Vücut rengi ve boynuzluluk buna örnektir.
Fizyolojik KarakterÇok sayıda gen çifti tarafından belirlenen, çevre şartlarından yüksek düzeyde etkilenen ve hayvanların verim kapasitelerini (süt, et, döl verimi vb.) temsil eden özelliklerdir.
AkklimatizasyonHayvanların götürüldükleri yeni coğrafi bölgelerdeki iklim ve çevre koşullarına uyum sağlayabilme, hayatta kalıp verim sunabilme ve neslini devam ettirebilme yeteneğidir.
Konstitüsyon (Bünyesel Yapı)Hayvan vücudunun içinde bulunduğu çevreye uyumu ve dışarıdan gelebilecek olumsuz etkenlere, hastalıklara karşı gösterdiği kalıtsal direnç ve dayanıklılık kapasitesidir.
Yemden YararlanmaBir birim hayvansal ürün (örneğin 1 kg canlı ağırlık artışı veya 1 litre süt) elde edebilmek için hayvanın tüketmesi gereken yem miktarını ifade eden fizyolojik karakterdir.
Erken GelişmeBir ırkın diğer ırklara kıyasla vücut gelişimini ve büyümesini daha kısa sürede tamamlayarak üretime veya damızlıkta kullanıma hazır hâle gelmesi özelliğidir.
Kombine Verimli IrkEt ve süt ya da et ve yapağı gibi en az iki farklı verim yönü ekonomik düzeyde gelişmiş olan ve çevreye uyum yeteneği yüksek olan hayvan ırklarıdır.
Mizaç (Temperament)Hayvanların çevreden gelen uyarılara ve insan yaklaşımlarına karşı verdikleri tepki, davranış ve huy özellikleridir. Soğukkanlı atlar sakin, sıcakkanlılar ise hareketlidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Jersey Sütünün Sarı Rengi

Jersey sığır ırkının sütünün ve tereyağının belirgin derecede sarı olmasının nedeni, bu ırkın tükettiği yemlerdeki karoteni Vitamin A'ya dönüştürme kabiliyetinin diğer sığır ırklarına göre çok daha zayıf olmasıdır.

İngiltere'nin Irk Islahı Öncülüğü

18. yüzyılda İngiltere'de Bakewell ve Elman gibi öncü yetiştiriciler, hayvanların soy kütüğü ve verim kayıtlarını titizlikle tutarak dünyadaki ilk sistemli seleksiyon çalışmalarını yapmış; Leicester koyunu ile Shorthorn sığırını geliştirmişlerdir.

Türkiye'nin Onarılmış Sığır Irkları

Türkiye'de yerli ırkların bakım-besleme şartlarının iyileştirilmesi ve sistemli seleksiyon çalışmalarıyla geliştirilen Güney Anadolu Kırmızısı (GAK) ve Zavot sığırları, onarılmış (geçit) ırkların en somut örnekleridir.

Yerli Kara Sığırının Ekstansif Gücü

Yerli Kara sığırları, yılın 8-9 ayını merada çoban kontrolü dahi olmadan tamamen kendi başlarına beslenerek geçirebilen, ardından sadece 3-4 aylık kısa bir ahır besisiyle pazara sunulabilen yüksek adaptasyonlu bir yerli ırktır.

Saanen Keçisinin Erken Gelişimi

İsviçre kökenli sütçü Saanen keçileri, son derece yüksek erken gelişme yeteneğine sahip olduklarından, henüz 6 aylık yaşa ulaştıklarında başarıyla çiftleştirilebilmekte ve üretime kazandırılabilmektedir.

Atak ve Atak-S Hibritleri

Türkiye'de tavukçuluk sektörünün yerli imkanlarla desteklenmesi amacıyla geliştirilen Atak ve Atak-S kahverengi yumurtacı hibritleri, Atabey ise beyaz yumurtacı yerli hibrit hattı olarak ticari üretimde kullanılmaktadır.

Sıcakkanlı At Irkları

Arap, İngiliz ve Akhal-Teke gibi hafif cüsseli, ince bedenli ve kısa kıllı atlar sıcakkanlı at sınıfına girer. Bu atlar yüksek duyarlılıkları, hızlı hareket kabiliyetleri ve canlı mizaçlarıyla spor ve binek amaçlı kullanılırlar.

St. Bernard Köpeğinin Görevi

Dev cüsseli köpek ırkları arasında yer alan St. Bernard, Alp dağlarının dondurucu ve karlı zorlu şartlarında kaybolan insanları arayıp bulmak ve kurtarmak amacıyla yetiştirilen özel görevli bir iş köpeğidir.

Sınavda Dikkat Et

  • Katır ve Bardo ayrımına dikkat edin; katırın anası kısrak (dişi at), bardonun anası ise dişi eşektir. Sınavda ebeveyn rolleri karıştırılarak sorulabilir.
  • Bovidae (sığır-zebu) hibritlerinin fertil (üretken) olduğunu, ancak Equide (katır-bardo) hibritlerinin kısır olduğunu unutmayın.
  • Morfolojik karakterlerin çevre şartlarından etkilenmediğini (örn. kıl rengi), fizyolojik karakterlerin ise çevreye son derece duyarlı olduğunu (örn. süt verimi) aklınızda tutun.
  • Sütçü ırkların morfolojik tanımında 'üçgen' formunun, etçi ırklarda ise 'dikdörtgen/silindir' formunun anahtar kelimeler olduğunu unutmayın.
  • Onarılmış (geçit) ırklar sorulduğunda Türkiye'den Güney Anadolu Kırmızısı (GAK), Zavot ve İvesi örneklerini doğrudan hatırlayın.
  • Erken gelişme ile ergenliğe ulaşmanın farklı kavramlar olduğunu, gelişimini tamamlamadan damızlıkta kullanılan hayvanların zarar göreceğini unutmayın.