Ünite 4: Siyasal Seçimler ve Siyasal Katılım

17. Yüzyıl ve Modern Seçimler

Seçimler, modern temsili demokrasinin 17. yüzyıldan itibaren en önemli ve olağan karar verme mekanizması olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bu dönemden itibaren meşruiyetin kaynağı halkın onayına dayandırılmıştır.

Antik Yunan'da Seçme Yaşı

Tarihin ilk seçim tecrübesinin yaşandığı Antik Yunan'da, sadece 20 yaşını doldurmuş erkek Atinalılar seçme ve seçilme hakkına sahipti. Kadınlar, köleler ve yabancılar bu siyasi haklardan tamamen mahrum bırakılmıştı.

1789 Fransız Devrimi

1789 yılında gerçekleşen Fransız Devrimi, köylülerin desteğini alan burjuva sınıfının, aristokratlara ve din adamlarına karşı başkaldırısıdır. Bu devrimle birlikte 'halk egemenliği' teorisi Avrupa'da yayılmaya başlamıştır.

19. Yüzyılda Seçmen Oranı

19. yüzyılın son çeyreğine kadar batı ve kuzey Avrupa ülkelerinde genel oy ilkesi çok yavaş gelişmiştir. Bu dönemde oy kullanabilen seçmen kitlesinin toplam genel nüfusa oranı yüzde 5'i geçememiştir.

Anahtar Kavramlar

Siyasal KatılımBireylerin hür iradeleriyle, siyasi yetkililerin aldığı kararları etkilemek, kararların içeriğini belirlemek veya uygulanmasını değiştirmek amacıyla giriştikleri her türlü düşünsel ve eylemsel davranışların bütünüdür.

Temsilde AdaletSeçim sisteminin, seçime katılan siyasi partilerin veya bağımsız adayların aldıkları oy oranında yasama meclisinde temsil edilmelerine imkân tanımasını öngören adalet ilkesidir.

Yönetimde İstikrarSeçimler sonucunda ülkeyi istikrarlı bir şekilde yönetebilecek güçlü bir çoğunluğun veya tek parti iktidarının ortaya çıkmasını hedefleyen fayda ilkesidir.

Nispi ÇoğunlukSeçimde diğer adaylardan veya listelerden daha fazla oy alan adayın ya da listenin seçimi kazandığı, mutlak bir çoğunluk aranmayan en basit çoğunluk sistemi türüdür.

Mutlak ÇoğunlukBir adayın veya listenin seçimi kazanabilmesi için kullanılan ve geçerli sayılan oyların yarıdan fazlasını (yüzde 50 artı bir oy) almasını gerektiren sistemdir.

Nispi Temsil SistemiSeçmenlerin siyasi eğilimleri ve partilerin aldıkları oy oranları ölçüsünde parlamentoda temsil edilmelerini sağlayarak azınlıkların da meclise girmesine imkân tanıyan seçim sistemidir.

Ara Seçimİki genel seçim arasında, ölüm, istifa gibi çeşitli nedenlerle boşalan milletvekilliği veya belediye başkanlığı gibi makamları doldurmak amacıyla kanun gereği yapılan kısmi seçimdir.

Ön SeçimBir siyasi partinin parlamento seçimlerinde aday göstereceği kişileri belirlemek amacıyla, parti merkez yönetimi yerine kendi delegelerinin katılımıyla yaptığı demokratik seçimdir.

ReferandumAnayasa değişiklikleri veya meclisten geçmeyen önemli yasaların doğrudan halkın onayına sunulması işlemidir; doğrudan demokrasinin en belirgin uygulamasıdır.

PlebisitHalka seçeneksiz olarak sadece tek bir sorunun, önerinin veya kişinin güven oylaması şeklinde sunulduğu, kabul veya reddetmeye dayalı oylama yöntemidir.

Geleneksel KatılımOy vermek, siyasi partilere üye olmak ve seçim kampanyalarında çalışmak gibi yasal sınırlar içinde gerçekleştirilen en yaygın ve klasik siyasal katılım biçimidir.

Geleneksel Olmayan KatılımSiyasi iktidarın taleplere yabancılaştığı durumlarda ortaya çıkan; boykot, miting, sivil itaatsizlik, bildiri dağıtma veya protesto gibi olağan dışı eylemleri kapsayan katılım türüdür.

Post-modern Katılımİnternet, sosyal medya ve dijital platformlar aracılığıyla gerçekleştirilen, sivil toplum ve yeni sosyal hareketlerle bütünleşen esnek ve dijital katılım biçimidir.

Siyasal Etkinlik DuygusuBireyin, kendi katılım eylemlerinin ve düşüncelerinin siyasi karar alıcılar ve sistem üzerinde gerçek bir etki yaratabileceğine dair beslediği psikolojik inançtır.

Örgütsel Yeterlilik DuygusuBireyin çevresindeki insanlarla ortaklıklar kurabilme, arkadaşlık ilişkileri geliştirme ve bu ilişkileri kullanarak toplumsal destek bulup çevresini harekete geçirebilme kapasitesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye'de 1950-1960 Dönemi

Türkiye'de 1950-1960 yılları arasında uygulanan nispi çoğunluk sistemi nedeniyle, toplam oyları muhalefet partilerinin oylarından daha az olan iktidar partisi, mecliste çok büyük bir milletvekili çoğunluğu elde etmiştir.

Türkiye'de 1973-1980 Dönemi

Türkiye'de 1973-1980 yılları arasında uygulanan nispi temsil sistemi, mecliste tek başına çoğunluk sağlanmasını zorlaştırmış ve bu durum sık sık kurulan istikrarsız koalisyon hükûmetlerine ve yönetim krizlerine yol açmıştır.

Almanya'nın Karma Seçim Sistemi

Almanya'da Federal Meclis'in 656 üyesinin yarısı tek adlı çoğunluk sistemine göre seçilirken, diğer yarısı 1985'ten itibaren küçük partilerin temsilini kolaylaştıran Hare/Niemeyer usulü nispi temsil sistemine göre seçilmektedir.

Rusya Federal Meclis Yapısı

Rusya Federasyonu'nda 450 üyeden oluşan Devlet Duması'nın yarısı tek adlı çoğunluk sistemiyle, diğer yarısı ise nispi temsil sistemiyle seçilerek karma bir seçim modeli uygulanmaktadır.

Türkiye'de Anayasa Referandumları

Türkiye'de 1961 ve 1982 yıllarında yeni Anayasa'nın bütünü için; 1987, 1988, 2007, 2010 ve 2017 yıllarında ise Anayasa'daki kısmi değişiklikler için halkoylaması (referandum) düzenlenmiştir.

Anayasa'da Ara Seçim Sınırları

Türk Anayasası'na göre ara seçimler her seçim döneminde sadece bir defa yapılabilir. Genel seçimlerin üzerinden 30 ay geçmedikçe ve genel seçimlere 1 yıl kala ara seçime gidilmesi yasaktır.

1946 Fransız Anayasası Oylaması

Dünya genelinde referanduma sunulan anayasalar arasında, halk tarafından doğrudan yapılan birinci oylamada reddedilen tek anayasa 1946 yılındaki Fransız Anayasası tasarısı olmuştur.

Sınavda Dikkat Et

Siyasal katılımı etkileyen üç psikolojik/sosyal kaynağa (siyasal kaynaklar, siyasal etkinlik duygusu, örgütsel yeterlilik duygusu) dikkat edin; sınavda bu üçlü tanım üzerinden soru gelebilir.
Türkiye'deki ara seçim süre sınırlarını (30 ay geçmeden yapılamayacağı ve son 1 yıl kala yapılamayacağı kuralını) mutlaka ezberleyin; anayasal bir detaydır.
Nispi temsil sisteminin 'temsilde adalet', çoğunluk sisteminin ise 'yönetimde istikrar' ilkesini savunduğunu unutmayın; bu iki zıt ilke sınavda sıkça karşılaştırılır.
Plebisit ile referandum arasındaki farkı bilin; plebisit tek bir seçeneğe yönelik güven oylaması niteliğindeyken, referandum yasa veya anayasa onayına dayanır.
Geleneksel, geleneksel olmayan ve post-modern katılım türlerinin örneklerini (örneğin oy vermenin geleneksel, boykotun geleneksel olmayan, dijital protestonun post-modern olduğunu) birbiriyle karıştırmayın.
Huntington ve Dominguez'in sosyoekonomik gelişme ile katılım arasındaki 5 maddelik ilişkisini gözden geçirin; 'gelişmişlik katılımı azaltır' gibi yanlış yönlendirici çeldiricilere karşı uyanık olun.