Ünite 5: Mal ve Hizmet Piyasaları

Doğu Karadeniz Fındık Üreticisi Örneği

Metinde tam rekabet piyasasının atomisite özelliğini açıklamak için Doğu Karadeniz bölgesindeki fındık üreticileri örnek verilmiştir. On binlerce üreticiden sadece birinin fındık toplamama kararı alması, toplam arzı etkilemediği için piyasa fiyatı üzerinde hiçbir değişim yaratmaz.

TAV Havalimanı İşletme İmtiyazı

Yasal engellere dayalı monopol yapısını somutlaştırmak için Atatürk Havalimanı'nın işletme imtiyazını alan TAV şirketi örnek gösterilmiştir. Bu imtiyaz sayesinde şirket, havalimanında sunulan tüm hizmetlerin tek yasal arz edicisi konumuna gelmiştir.

Yazınsal Eserlerde Telif Hakları

Metinde yasal monopolleşmeye örnek olarak bir romancının eseri verilmiştir. Romancının telif hakkını devrettiği yayınevi dışında hiçbir firmanın bu kitabı basıp satamaması, yasal koruma altındaki tek üreticilik durumunu gösterir.

OPEC Karteli

Dünyadaki en etkili ve büyük kartel örneği olarak Petrol İhraç Eden Ülkeler Teşkilatı (OPEC) sunulmuştur. OPEC, üye ülkelerin petrol üretim miktarlarını sınırlandırarak dünya petrol fiyatlarını belirleme gücüne sahip resmi bir karteldir.

Anahtar Kavramlar

EndüstriAynı mal ve hizmeti üreten üretici firmalar topluluğudur. Endüstrinin büyüklüğü barındırdığı firma sayısıyla ölçülür; örneğin fındık tarımı yapan tüm çiftçiler fındık endüstrisini oluşturur.

Mal FarklılaştırmasıAynı ihtiyacı karşılayan ürünlerin ambalaj, marka, kalite veya reklam yoluyla tüketicilere farklı ve üstün gösterilmesidir. Şampuan üreticilerinin kendi ürünlerinin saç dökmeyen özel formüle sahip olduğunu iddia etmesi buna örnektir.

Homojen MalFarklı firmalar tarafından üretilmesine rağmen fiziksel ve niteliksel olarak birbirinin tamamen aynısı olan mallardır. Doğu Karadeniz'deki farklı çiftçilerin ürettiği standart fındıklar homojen mala örnektir.

AtomisitePiyasada çok sayıda alıcı ve satıcının bulunması nedeniyle hiçbir aktörün tek başına piyasa fiyatını etkileyememesi durumudur. Tam rekabet piyasasının en temel koşullarından biridir.

MobiliteÜretici ve tüketicilerin piyasaya girmesinde veya piyasadan çıkmasında hiçbir yasal, ekonomik ya da teknolojik engelin bulunmaması durumudur.

Açıklık (Şeffaflık)Piyasadaki tüm alıcı ve satıcıların ürün kalitesi, fiyatlar ve piyasa koşulları hakkında tam ve eksiksiz bilgiye sahip olması veya bu bilgiye kolayca ulaşabilmesidir.

Ekonomik KârToplam gelirin, açık ve örtük tüm maliyetleri içeren toplam maliyeti aşan kısmıdır. Ekonomik kârın sıfır olması durumunda firma normal kâr elde ederek üretime devam eder.

Başa Baş NoktasıFirmanın toplam gelirinin toplam maliyetine eşit olduğu (TR = TC) ve dolayısıyla ekonomik kârın sıfırlandığı üretim düzeylerini gösteren noktalardır.

Kapanma NoktasıPiyasa fiyatının ortalama değişken maliyetin minimum değerine eşit olduğu (P = AVC) noktadır. Fiyat bu noktanın altına düşerse firma üretimini durdurur.

Doğal MonopolÖlçek ekonomileri nedeniyle tek bir firmanın tüm piyasaya rakiplerinden çok daha düşük maliyetle mal arz edebilmesi sonucu oluşan monopol türüdür. Elektrik ve doğalgaz dağıtımı buna örnektir.

Sübjektif Talep EğrisiMonopollü rekabet piyasasında, firmanın rakiplerinin fiyat değiştirmeyeceği varsayımı altında karşı karşıya olduğunu düşündüğü oldukça esnek talep eğrisidir.

Objektif Talep EğrisiMonopollü rekabet piyasasında, bir firma fiyat değiştirdiğinde rakiplerinin de aynı şekilde fiyat değiştirmesi sonucu ortaya çıkan daha az esnek gerçek talep eğrisidir.

Pür (Saf) OligopolAz sayıda firmanın çimento veya çelik gibi tamamen homojen (aynı nitelikteki) malları ürettiği ve paylaştığı oligopol piyasası türüdür.

Farklılaştırılmış OligopolAz sayıda firmanın otomobil, sigara veya deterjan gibi birbirinin yakın ikamesi olan farklılaştırılmış malları ürettiği piyasa yapısıdır.

KartelOligopol piyasasındaki firmaların rekabeti önlemek, fiyatı belirlemek ve kârı maksimize etmek amacıyla açıkça bir araya gelerek oluşturdukları resmi anlaşmalı birliktir.

Fiyat LiderliğiOligopol piyasasında bir firmanın fiyatı belirlemesi ve diğer firmaların da bu fiyatı gizli bir anlaşmayla veya zımnen takip etmesi durumudur.

Barometrik FirmaPiyasa koşullarını, maliyetleri ve talep gelişmelerini en iyi takip eden ve bu doğrultuda fiyat belirleyerek diğer firmalara liderlik eden firma modelidir.

Hâkim FirmaPiyasa üretiminin çok büyük bir kısmını tek başına gerçekleştiren ve fiyatı belirleyen büyük firmanın, kalan talebi küçük firmalara bıraktığı liderlik modelidir.

Dirsekli Talep EğrisiSweezy modelinde, firmaların fiyat düşüşlerini taklit edeceği ancak fiyat artışlarını takip etmeyeceği varsayımıyla oluşan ve denge fiyatında kırılan talep eğrisidir.

Âtıl KapasiteBir firmanın en düşük maliyetle üretebileceği optimum üretim miktarının altında üretim yapması durumudur; monopol ve monopollü rekabet piyasalarında kaynak israfına yol açar.

Normal KârMüteşebbisin üretim faaliyetini sürdürmesi için gerekli olan, toplam maliyetlerin içinde yer alan ve ekonomik kârın sıfır olduğu durumda elde edilen asgari kâr düzeyidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Augustin Cournot (1838)

Karşılıklı bağımlılığı dikkate almayan ilk oligopol teorisi, Fransız iktisatçı Augustin Cournot tarafından 1838 yılında ortaya atılmıştır. Bu model homojen mal üreten iki firmanın miktar rekabetini analiz eder.

Francis Y. Edgeworth (1881)

İktisatçı Francis Y. Edgeworth, 1881 yılında fayda fonksiyonunu geliştirmiş ve ilk kayıtsızlık eğrisini çizmiştir. Kendi adıyla anılan oligopol modelinde firmaların fiyat rekabetini incelemiştir.

Edward Chamberlin ve Mal Farklılaştırması

İktisatçı Edward Chamberlin, monopollü rekabet piyasasının temelini oluşturan 'mal farklılaştırması' kavramını geliştiren ve oligopolde gizli anlaşmasız ortak davranışı açıklayan teorisyendir.

Paul Sweezy ve Dirsekli Talep

Paul Sweezy, oligopol piyasalarında fiyatların neden yukarıya doğru katı (değişmez) olduğunu açıklayan 'dirsekli talep eğrisi' modelini iktisat literatürüne kazandırmıştır.

Teyp Kaseti Fabrikalarının Kapanması

Monopollerin uzun dönemde varlıklarını sürdürebilmelerinin talebe bağlı olduğunu göstermek için teyp kasetleri örneği verilmiştir. CD teknolojisinin gelişiyle kasetlere talep sıfırlanmış ve tekel konumundaki fabrikalar kapanmıştır.

Doğal Monopol Sektörleri

Çok yüksek sabit sermaye yatırımı gerektiren ve ölçek ekonomilerinin geçerli olduğu elektrik, su ve doğalgaz dağıtım şebekeleri, metinde doğal monopolün en belirgin örnekleri olarak tanımlanmıştır.

Alışveriş Merkezlerindeki Giyim Mağazaları

Monopollü rekabet piyasasının günlük hayattaki en somut örneği olarak caddelerde veya AVM'lerde yan yana dizilmiş giyim mağazaları gösterilmiştir. Bu mağazalar yakın ikame olan ürünleri farklılaştırarak satarlar.

Şampuan Sektöründe Tüketici İnanışı

Mal farklılaştırmasının etkisini açıklamak için şampuan örneği kullanılmıştır. Tüketicilerin kullandıkları şampuanın diğerlerinden üstün olduğuna inanması, üreticinin ürününe daha yüksek fiyat koyabilmesini sağlar.

Çimento ve Çelik Endüstrileri

Metinde homojen malların üretildiği pür (saf) oligopol piyasasına örnek olarak çimento ve çelik sektörleri verilmiştir. Bu ürünlerde üretici markasından ziyade ürünün kendisi ön plandadır ve tek fiyat geçerlidir.

Otomobil ve Deterjan Endüstrileri

Farklılaştırılmış oligopol piyasasına örnek olarak otomobil, sigara ve deterjan sektörleri sunulmuştur. Bu sektörlerde az sayıda büyük firma, marka imajı ve ürün tasarımıyla farklılaştırılmış ürünler sunar.

Korsan Kitap ve CD Basımı

Telif haklarının ihlal edilmesi durumunda ortaya çıkan korsan kitap ve CD basımının yasal takibata uğraması, devletin monopol gücünü korumak için uyguladığı yasal yaptırımlara örnek olarak gösterilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Tam rekabet piyasasında P = MR = AR eşitliğinin her zaman geçerli olduğunu unutmayın; çünkü fiyat sabittir ve bu durum sınavda doğrudan formül veya sözel soru olarak karşınıza çıkabilir.
Kâr maksimizasyonu veya denge üretim miktarı sorulduğunda, piyasa türü ne olursa olsun her zaman MR = MC eşitliğini arayın; bu iktisadın altın kuralıdır.
Tam rekabetçi firmanın kısa dönem arz eğrisinin 'kapanma noktasının' (minimum AVC) üzerinde kalan MC eğrisi olduğunu bilin; sınavda sıklıkla ATC ile karıştırılarak yanıltıcı şıklar konulur.
Monopolcü firmanın hem fiyatı hem de miktarı aynı anda belirleyemeyeceğini, sadece birini seçebileceğini aklınızda tutun; bu özellik monopolün sınırlarını belirler.
Sweezy (Dirsekli Talep) modelinin oligopol piyasasında 'fiyat katılığını' (fiyatların değişmeme eğilimini) açıkladığını ve dirseğin fiyat artışlarının takip edilmemesinden kaynaklandığını unutmayın.
Uzun dönemde hem tam rekabet hem de monopollü rekabet piyasalarında ekonomik kârın sıfır (normal kâr) olduğunu unutmayın; bunun nedeni her iki piyasaya da girişlerin serbest/kolay olmasıdır.