← Ünite 1
Hukukun Temel Kavramları

Ünite 1: Hukuk ve Toplumsal Yaşamı Düzenleyen Diğer Kurallar

Nafaka Yükümlülüğü ve Ahlak İlişkisi (TMK m.364/1)
Türk Medeni Kanunu m.364/1 hükmüne göre herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan altsoyu, üstsoyu ve kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür. Toplumdaki yoksullara yardım etme objektif ahlak kuralı, kanun koyucu tarafından altsoy, üstsoy ve kardeşlerle sınırlı tutularak yazılı bir hukuk kuralına dönüştürülmüştür.
Ahlaka Aykırı Zararların Tazmini (TBK m.49/2)
Türk Borçlar Kanunu m.49/2 uyarınca, zararlı fiili yasaklayan açık bir hukuk kuralı bulunmasa dahi, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren kimse bu zararı gidermekle yükümlüdür. Bu düzenleme ile genel ahlak kuralı doğrudan hukuki sorumluluğun ve tazminatın şartı haline getirilmiştir.
Akıl Hastasının Sorumluluğu ve Hakkaniyet (TBK m.65)
Normalde temyiz kudretinden yoksun kişiler verdikleri zarardan sorumlu tutulmazlar. Ancak TBK m.65 gereğince, zengin bir akıl hastasının yoksul bir köylünün ürününü yakması örneğinde olduğu gibi somut olay adaletsizliğini önlemek için hâkim, hakkanyet gereği zararın tamamen veya kısmen tazmin edilmesine karar verebilir.
TBMM Kanun Görüşme ve Kabul Yeter Sayıları
TBMM Genel Kurulu'nda kanun tekliflerinin görüşülebilmesi için en az üye tam sayısının üçte biri olan 200 milletvekilinin katılımı (toplantı yeter sayısı) şarttır. Kabul için katılanların salt çoğunluğu aranır; fakat kabul oyu sayısı hiçbir şekilde üye tam sayısının dörtte birinin bir fazlası olan 151'den az olamaz.

Anahtar Kavramlar

HukukToplumu oluşturan şahısların davranışlarını ve ilişkilerini düzenleyen, kişilerin hukuki güvenliğini sağlayan ve uyulması devlet zoruna (maddi yaptırıma) bağlanmış bağlayıcı kurallar bütünüdür. Etimolojik olarak hak kelimesinin çoğulu olsa da hak menfaatleri, hukuk ise düzeni ifade eder.
Hukuki KurumAynı amaca yönelik bir dizi toplumsal ilişkiyi ve durumu düzenleyen hukuk kurallarının oluşturduğu gruptur. Örneğin nişanlanma ve evlilik ile ilgili kurallar bütünü evlilik kurumunu oluşturur.
Hukuk DüzeniMantıksal ve sistematik bir şekilde bir araya gelen hukuki kurumların ve kuralların oluşturduğu bütünsel sistemdir. Toplumsal ihtiyaçlara göre sürekli değişen dinamik bir yapıya sahiptir.
Sübjektif (Bireysel) Ahlak KurallarıKişinin bizzat kendisine karşı uymakla yükümlü olduğu içsel ödev ve düşünce kalıplarını içeren kurallardır. Örneğin başkaları hakkında dürüst olmak, iyi düşünmek veya kıskançlık beslememek bu kapsamdadır.
Objektif (Sosyal) Ahlak KurallarıKişinin toplum içindeki diğer kişilere karşı olan ödev ve sorumluluklarını düzenleyen kurallardır. Yoksullara yardım etmek, verilen sözü tutmak ve yalan söylememek objektif ahlak kuralı örneklerindendir.
Yaptırım (Müeyyide)Hukukun emir ve yasaklarına aykırı davranılması halinde devlet gücüyle karşılaşılan olumsuz hukuki tepkidir. Ceza, tazminat, geçersizlik, cebri icra ve idari işlemin iptali temel yaptırım türleridir.
Dağıtıcı (Paylaştırıcı) AdaletHerkesin toplum içindeki konumuna, yeteneklerine ve durumuna uygun olarak nimetlerden yararlanmasını ve külfetleri üstlenmesini öngören adalet anlayışıdır. Vatandaşların gelirine göre vergi ödemesi buna örnektir.
Denkleştirici (Düzeltici) Adaletİnsanlar arasındaki mal ve hizmet mübadelesinde veya zarar verme eylemlerinde bozulan ekonomik dengenin yeniden düzeltilmesi esasına dayanır. Haklı bir sebep olmadan edinilen şeyin iadesi veya zararın tazmini bu adaletin gereğidir.
Hakkaniyet (Nesafet)Genel ve soyut nitelikteki hukuk kuralının somut olaya aynen uygulanmasının adaletsizliğe yol açacağı durumlarda, o olayın özelliklerine ve kişiye özel olarak gerçekleştirilen somut olay adaletidir.
Müspet Hukuk (Pozitif Hukuk)Belirli bir zamanda, belirli bir ülkede yürürlükte bulunan ve uygulanan yazılı (mevzuat) ve yazılı olmayan (örf-adet) tüm hukuk kurallarının bütünüdür.
Mevzu Hukuk (Mevzuat)Bir ülkede yetkili makamlar tarafından konulmuş ve yürürlükte bulunan yazılı hukuk kurallarının tümüdür. Anayasa, kanun, CBK ve yönetmelikler mevzuatı oluşturur.
İdeal (Doğal) HukukPozitif hukukun üstünde yer aldığı kabul edilen, insan onuruna, özgürlüğe ve mutlak adalete dayanan, yürürlükteki hukukun denetleyicisi ve ideal hedefini gösteren hukuk anlayışıdır.
Normlar HiyerarşisiYazılı hukuk kurallarının piramidal bir yapıda altlık-üstlük ilişkisi içinde sıralanmasıdır. Alt basamakta yer alan kural, geçerliliğini üstündeki kuraldan alır ve ona aykırı olamaz.
Örf ve Âdet HukukuToplumda uzun süredir kesintisiz uygulanan, toplumca uyulması zorunlu sayılan ve devlet desteğine sahip bulunan yazılı olmayan tali hukuk kaynağıdır.
Hâkimin Hukuk YaratmasıSomut uyuşmazlığa uygulanacak yazılı ve yazısız hiçbir kural bulunmadığında (kanun boşluğunda), hâkimin kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse öylece soyut ve genel kural koymasıdır.
Açık İlgaYeni çıkarılan bir kanun metninde, eski kanunun veya belirli maddelerinin yürürlükten kaldırıldığının tereddütsüz ve açıkça belirtilmesi durumudur.
Zımni İlgaYeni kanunda eski kanunun kaldırıldığı açıkça yazılmasa bile, aynı konuyu düzenleyen yeni hükmün eski hükümle çelişmesi ve birlikte uygulanmasının imkânsız olması sebebiyle eski hükmün örtülü olarak yürürlükten kalkmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Cumhurbaşkanının Kanunları İnceleme ve İade Usulü (AY m.89)

TBMM'de kabul edilen kanunlar Cumhurbaşkanına gönderilir. Cumhurbaşkanı 15 gün içinde kanunu yayımlar ya da tekrar görüşülmek üzere meclise geri gönderir. Meclis geri gönderilen kanunu üye tam sayısının salt çoğunluğu olan 301 oy ile aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı kanunu yayımlamak zorundadır.

6771 Sayılı Anayasa Değişikliği ve Tüzüklerin Kaldırılması

6771 sayılı Kanun ile AY m.115 iptal edilerek Bakanlar Kurulu ve Tüzük çıkarma yetkisi kaldırılmıştır. 9 Temmuz 2018 tarihi itibarıyla yeni tüzük çıkarılması imkânsız hale gelmiştir. Ancak bu tarihten önce yürürlüğe girmiş olan Tapu Sicili Tüzüğü gibi tüzükler yürürlükten kaldırılmadıkları sürece uygulanmaya devam eder.

Milletlerarası Antlaşmaların Kanunlara Üstünlüğü (AY m.90)

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalar ile kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi durumunda milletlerarası antlaşma hükümleri esas alınır. Bu durum normlar hiyerarşisinde özel bir üstünlük tanımaktadır.

Ticari İşlerde Kapalı Fatura Karinesi

Ticari örf ve adet hukukuna göre bir faturanın 'kapalı fatura' olarak düzenlenmiş olması, fatura bedelinin ödendiği yönünde karine oluşturur. Bu durumda ispat yükü yer değiştirir ve aksi iddia eden taraf fatura bedelinin ödenmediğini ispatlamakla yükümlü olur.

Süreli Kanun Örneği: 3716 Sayılı Kanun

8.5.1991 tarihli ve 3716 sayılı Bir Evlenme Akdine Dayanmayan Birleşmelerin Evlilik ve Çocukların Tesciline Dair Kanun m.14 hükmünde 'Bu kanun yayım tarihinden itibaren 5 yıl sonra yürürlükten kalkar' denilmiştir. Bu kanun başka bir yürürlükten kaldırma kanununa gerek kalmaksızın 5 yıllık sürenin bitimiyle kendiliğinden yürürlükten kalkmıştır.

Evlenme Yaşı ve Örf-Adetin Zorlayıcı İşlevi (TMK m.124/1)

Genel erginlik yaşı 18 olmasına rağmen, TMK m.124/1 uyarınca olağan evlenme yaşı kadın ve erkek için 17 olarak belirlenmiştir. Genel erginlikten daha düşük bir yaş sınırı konulması, toplumda uzun süredir uygulanan örf ve adet hukukunun kanun koyucu üzerindeki zorlayıcı işlevinden kaynaklanmaktadır.

Hâkimin Hukuk Yaratamayacağı Hukuki Alanlar

Hâkim özel hukukta kanun boşluğunu doldurmak için hukuk yaratabilir; ancak Ceza Hukukunda (TCK m.2 'kanunsuz suç ve ceza olmaz'), Mali Hukukta (AY m.73/3 verginin kanuniliği) ve Anayasa Hukukunda (AY m.153/2 Anayasa Mahkemesi kanun koyucu gibi karar veremez) hâkim kesinlikle hukuk yaratamaz.

Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararlarının Bağlayıcılığı

Yargıtay Kanunu m.45/5 uyarınca Yargıtay Hukuk Genel Kurulu veya Büyük Genel Kurulu tarafından verilen İçtihadı Birleştirme Kararları, benzer hukuki konularda Yargıtay Genel Kurullarını, dairelerini ve adliye mahkemelerini bağlar. Bu kararlar yardımcı değil, bağlayıcı yazılı kaynak niteliğindedir.

Sınavda Dikkat Et

  • TMK m.1'deki yürürlük kaynakları sıralamasını ezberleyin: 1. Kanun (Yazılı asli kaynak) -> 2. Örf ve Âdet Hukuku (Tali kaynak) -> 3. Hâkimin Hukuk Yaratması. Sıralamayı atlamayın.
  • Mevzu Hukuk ile Pozitif (Müspet) Hukuk arasındaki farkı kaçırmayın: Mevzu Hukuk SADECE yetkili makamlarca konulan YAZILI kurallardır; Pozitif Hukuk ise yazılı + yazısız (örf-adet) tüm yürürlükteki kuralları kapsar.
  • Hâkimin Hukuk Yaratamayacağı alanlar sınavda sıkça sorulur: Ceza Hukuku, Mali Hukuk ve Anayasa Hukukunda hâkim kesinlikle hukuk yaratamaz.
  • İçtihadı Birleştirme Kararları yol gösterici yardımcı kaynak DEĞİLDİR; kanun boşluğunu dolduran ve mahkemeleri bağlayan YAZILI ASLİ kaynak niteliğindedir.
  • 6771 sayılı Değişiklik sonrası Tüzük ve KHK kaldırılmıştır. Ancak eski tüzüklerin ve KHK'ların mülga edilmedikçe yürürlükte kalmaya devam ettiğini unutmayın.
  • Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri ile Anayasa'daki Temel Haklar, Kişi Hakları ve Siyasi Hakların DÜZENLENEMEYECEĞİ kuralı kritik bir sınav bilgisidir.
  • TBMM Kanun kabul yeter sayısı alt sınırı üye tam sayısının 1/4 + 1'i olan 151'dir. Geri gönderilen kanunun aynen kabulü için ise üye tam sayısının salt çoğunluğu olan 301 oy gerekir.