Ünite 11: Dava Kavramı ve Türleri

Anayasa m. 36 ve Hak Arama Hürriyeti

Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fıkrasına göre herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir. Dava hakkı, maddi hukuktaki haklılıktan bağımsız bir Anayasal güvencedir.

HMK m. 114 Dava Şartları Tasnifi

Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 114; dava şartlarını mahkemeye ilişkin (görev, kesin yetki vb.), taraflara ilişkin (taraf/dava ehliyeti, vekaletnameli avukat temsil ehliyeti) ve dava konusuna ilişkin (derdestlik, kesin hüküm, hukuki yarar, gider avansı) olarak 3 ana kategoride düzenlemiştir.

HMK m. 116 İlk İtirazlar ve 2 Haftalık Cevap Süresi

HMK m. 116 uyarınca ilk itirazlar kesin olmayan yetki itirazı ve tahkim itirazından ibarettir. Davalı, ilk itirazları dava dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren başlayan 2 haftalık cevap dilekçesi süresi içinde ileri sürmek zorundadır; aksi halde bu hak düşer.

UYAP Üzerinden Dava Açılması ve Kayıt Anı

HMK m. 118 gereğince davanın açıldığı tarih dilekçenin kaydedildiği andır. UYAP (Ulusal Yargı Ağı Projesi) üzerinden elektronik ortamda açılan davalarda, dava dilekçesi ve harç/gider avansının sisteme işlendiği ve onaylandığı an davanın resmi açılış tarihi sayılır.

Anahtar Kavramlar

Dava HakkıPozitif hukukta öngörülen maddi haktan bağımsız olarak, kişilerin ihlal edilen veya tehlikede olan hakları için devletin yargı organlarından hukuki koruma talep edebilme yetkisidir. Anayasa'nın 36. maddesi ile teminat altına alınmıştır.

İhkak-ı Hak YasağıKişilerin kendi haklarını kendi güçlerini kullanarak zorla elde etmelerinin hukuk düzenince yasaklanması durumudur. Toplumsal barışı sağlamak adına hak arama yetkisi münhasıran devlete ve mahkemelere verilmiştir.

Tasarruf İlkesiMedeni yargılama hukukuna hakim olan ve hakimin taraf talebi olmadan kendiliğinden (re'sen) davayı başlatamayacağını ifade eden ilkedir. 'Nerede bir davacı yoksa orada hakim de yoktur' kuralına dayanır.

Dava ŞartlarıBir davanın mahkemece esastan görülebilmesi ve yürütülebilmesi için varlığı veya yokluğu zorunlu olan, hakimin yargılamanın her aşamasında re'sen gözetmekle yükümlü olduğu usuli ön şartlardır.

İlk İtirazlarHakimin kendiliğinden dikkate alamayacağı, yalnızca davalı tarafça cevap dilekçesinde (2 haftalık sürede) usulüne uygun ileri sürüldüğünde mahkemenin davanın esasına girmesini engelleyen yetki ve tahkim itirazlarıdır.

DerdestlikAynı taraflar arasında, konusu ve hukuki sebebi aynı olan bir davanın halihazırda görülmekte olması durumudur. İkinci kez açılan aynı dava bakımından olumsuz dava şartı oluşturur ve davanın reddini gerektirir.

Eda DavasıDavacının talep sonucunda davalının bir şey vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkûm edilmesini istediği dava türüdür (HMK m. 105). Verilen mahkûmiyet kararları cebri icra yoluyla infaz edilebilir.

Tespit DavasıBir hakkın veya hukuki ilişkinin var olup olmadığının yahut bir belgenin sahte olup olmadığının saptanması amacıyla açılan dava türüdür (HMK m. 106). Davacının bu davayı açmakta güncel ve korunmaya değer hukuki yararı bulunmalıdır.

İnşai (Yenilik Doğuran) DavaTek taraflı bir irade açıklamasıyla gerçekleştirilemeyen hukuki bir durumun kurulması, değiştirilmesi veya ortadan kaldırılması amacıyla açılan davadır. Boşanma davası geleceğe, babalık davası geçmişe etkili inşai davaya örnektir.

Belirsiz Alacak DavasıDavacının dava açarken alacak miktarını tam ve kesin olarak belirlemesinin imkansız veya imkanlar dahilinde olmadığı durumlarda, asgari bir tutar göstererek açtığı eda davası türüdür.

Kısmi DavaAynı hukuki ilişkiden doğan bölünebilir nitelikteki bir alacağın sadece belirli bir kısmının dava konusu yapıldığı dava türüdür (HMK m. 109). Kalan kısım için fazlaya ilişkin haklar saklı tutulabilir.

Terditli (Kademeli) DavaDavacının aynı dava dilekçesinde birden fazla talebini aralarında derecelendirme yaparak sunmasıdır. Hakim öncelikle asli talebi incelemek ve karara bağlamak zorundadır; asli talep reddedilirse yedek talep incelenir.

Topluluk DavasıDernekler veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının, üyelerinin veya temsil ettikleri kesimin menfaatlerini korumak amacıyla hukuka aykırılığın tespiti veya önlenmesi için açtıkları davadır (HMK m. 113).

İptal Davasıİdari işlemlerin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka aykırı olmaları sebebiyle iptal edilerek geçmişe etkili olarak ortadan kaldırılması amacıyla açılan idari dava türüdür (İYUK m. 2).

Tam Yargı Davasıİdarenin bir işlemi veya eylemi nedeniyle kişisel hakları ve uğradığı maddi/manevi zararları ihlal edilen bireylerin tazminat elde etmek amacıyla açtıkları idari dava türüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

HMK m. 119 Dava Dilekçesinin İçeriği

Dava dilekçesinde mahkemenin adı, tarafların kimlik ve adresleri, T.C. kimlik numarası, konunun özü, vakıalar, deliller, hukuki sebepler, açık talep sonucu ve imza bulunması zorunludur. Zorunlu unsurların eksikliği halinde dilekçenin tamamlanması için kesin süre verilir.

İYUK m. 7 İdari Yargıda Dava Açma Süreleri

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 7 uyarınca, özel kanunlarda aksine bir hüküm bulunmadıkça dava açma süresi İdare Mahkemelerinde 60 gün, Vergi Mahkemelerinde ise 30 gündür. Süreler yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden itibaren başlar.

İYUK m. 13 İdari Eylemlerde 1 ve 5 Yıllık Başvuru Süresi

İdari eylemlerden dolayı tam yargı davası açılmadan önce idareye başvuru zorunludur. Hak sahipleri eylemi öğrendikleri tarihten itibaren 1 yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren 5 yıl içinde idareye başvurarak zararın tazminini istemelidir.

CMK m. 160 Soruşturma Evresi ve Sulh Ceza Hakimliği

Ceza Muhakemesi Kanunu m. 160 uyarınca soruşturma Savcı tarafından yürütülür. Soruşturma evresinde şüphelinin tutuklanması, arama veya el koyma gibi kararlar re'sen alınamaz; Savcının talebi üzerine Sulh Ceza Hakimi tarafından verilir.

CMK m. 174 Ara Muhakeme Evresinde 15 Günlük İnceleme

Mahkemeye sunulan iddianame hemen kabul edilmiş sayılmaz. Mahkeme CMK m. 174 gereğince 15 gün içinde iddianameyi inceler. İddianame eksik görülürse Savcılığa iade edilir; 15 gün içinde iade edilmeyen iddianame kabul edilmiş sayılarak kamu davası açılır.

CMK m. 176 Kovuşturmada Duruşma Süresi ve Meşruhatlı Davetiye

Kovuşturma evresinde duruşma günü tebligatı ile duruşma günü arasında en az 1 haftalık süre bulunmalıdır. Tutuksuz sanığa gönderilen çağrı kağıdı meşruhatlıdır (ihtarlıdır); mazeretsiz gelmediği takdirde zorla getirileceği bildirilir.

CMK Suça Sürüklenen Çocuklarda Duruşmaların Gizliliği

Ceza muhakemesinde duruşmalar kural olarak aleni (herkese açık) olmakla birlikte, sanığın 18 yaşını doldurmamış bir çocuk olması halinde CMK hükümleri gereğince duruşmaların kapalı yapılması kanuni bir zorunluluktur.

Sınavda Dikkat Et

Dava şartları ile ilk itirazlar arasındaki farkları karıştırmayın: Dava şartları hâkimce re'sen gözetilir; ilk itirazlar ise (kesin olmayan yetki ve tahkim itirazı) yalnızca davalı tarafça 2 haftalık cevap dilekçesi süresi içinde ileri sürülebilir.
Eda davası ile tespit davası ayrımına dikkat edin: Eda davasının açılabildiği durumlarda tespit davası açılamaz, aksi halde dava hukuki yarar yokluğundan usulden reddedilir.
İdari yargıdaki süreleri unutmayın: Özel süre kuralı yoksa dava açma süresi İdare Mahkemelerinde 60 gün, Vergi Mahkemelerinde 30 gündür.
Tam yargı davalarında başvuru zorunluluğuna dikkat edin: İdari eylemlerden doğan zararlar için önce idareye başvuru (1 yıl / 5 yıl) zorunludur; idari işlemlerden doğan zararlarda ise doğrudan dava açılabilir.
Ceza yargılamasının evrelerini unutmayın: Soruşturma evresi takipsizlik veya iddianame ile biter. Ara muhakeme evresi 15 gündür ve iddianamenin kabulüyle kamu davası açılmış olarak kovuşturma başlar.
Topluluk davalarında zarar tazmini talep edilemeyeceğini unutmayın: Dernekler veya meslek kuruluşları topluluk davasında sadece hukuka aykırılığın tespiti veya önlenmesini isteyebilir; bireysel tazminat isteyemezler.