Ünite 3: Hukuk Kurallarının Somut Olaya Uygulanması

1924 ve 1961 Anayasalarında Yasama Yorumu

1924 Anayasası döneminde Türkiye Büyük Millet Meclisine 'tefsir kararları' yoluyla kanunları yorumlama yetkisi verilmişti. Ancak bu yetki, yasama organının yargı yerine geçerek güçler ayrılığı ilkesini ihlal ettiği gerekçesiyle 1961 Anayasası ile tamamen kaldırılmıştır.

Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararlarının Bağlayıcılığı

Yargıtay Kanunu'nun 45. maddesinin 5. fıkrası gereğince, Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararlarında yapılan yargısal yorumlar somut olayla sınırlı kalmaz; benzer tüm uyuşmazlıklarda mahkemeleri ve hâkimleri bağlayıcı nitelik taşır.

Hırsızlık Suçunda Taşınır Mal Sınırlaması Örneği

TCK m. 141'de hırsızlık suçu 'zilyedinin rızası olmadan başkasına ait taşınır bir malı... alan kimse' olarak tanımlanmıştır. Lafzi yorum yöntemi uyarınca taşınmaz mallar hırsızlık suçunun konusunu oluşturamaz.

Vakıfların Tüzel Kişiliği ve Zıt Anlam Yöntemi

TMK m. 102/1 uyarınca vakıf, yerleşim yeri mahkemesi nezdindeki sicile tescille tüzel kişilik kazanır. Bu hükmün zıt anlam yöntemiyle yorumlanması sonucu, söz konusu sicile tescil edilmeyen yapıların tüzel kişilik kazanamayacağı netleşir.

Anahtar Kavramlar

Yasama YorumuBir kanun hükmünün anlam ve kapsamının, o kanunu ihdas eden yasama organı tarafından belirlenmesidir. 1924 Anayasası döneminde meclis tefsir kararlarıyla uygulanmış, ancak güçler ayrılığına aykırılığı nedeniyle 1961 Anayasası ile kaldırılmıştır.

Yargısal YorumHukuk kuralının somut uyuşmazlığı çözmekle görevli mahkeme veya hâkim tarafından yorumlanmasıdır. Kural olarak sadece ilgili davayı bağlar; tek istisnası genel bağlayıcılığı olan Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararlarıdır.

Bilimsel YorumHukuk bilim adamları ve akademisyenler (doktrin/öğreti) tarafından hukuk kurallarının açıklanması ve değerlendirilmesi amacıyla yapılan yorumdur. Mahkemeler için bağlayıcı olmayıp yol gösterici ve aydınlatıcı nitelik taşır.

Lafzi YorumYazılı bir hukuk kuralının anlamının; dil bilgisi kaideleri, kelimelerin sözlük anlamları ve cümle yapısı esas alınarak tespit edilmesidir. TCK m. 141'deki 'taşınır mal' ifadesinden hareketle hırsızlığın konusunun sadece taşınırlar olması bu yoruma örnektir.

Amaca Göre (Gai) YorumHukuk kuralının anlamının belirlenmesinde kuralın konuluş amacını ve sosyal işlevini esas alan yorum yöntemidir. Günümüzde kuralın uygulanacağı andaki güncel ihtiyaçları dikkate alan 'zamana göre objektif amaca göre yorum' yöntemi benimsenmektedir.

Sistematik YorumHukuk kuralının, genel olarak hukuk sistemi ve özel olarak içerisinde yer aldığı kanunun bütünü, kitap, kısım ve bölüm başlıkları ile olan ilişkisi dikkate alınarak yorumlanmasıdır.

Emredici Hukuk KurallarıToplum düzenini, kamu yararını, genel ahlakı ve zayıf tarafı korumak amacıyla konulan, kişilerin anlaşmalarla aksini kararlaştıramayacağı kesin kurallardır. Bireylerin ehliyetlerinden vazgeçemeyeceğini belirten kurallar veya tanımlayıcı kurallar emredici niteliktedir.

Yedek Hukuk KurallarıTaraflarca aksi kararlaştırılabilen ve ancak taraflar aksini kararlaştırmadıkları takdirde uygulanan kanun hükümleridir. Kendi içinde boşluk dolduran 'tamamlayıcı' ve beyanları açıklayan 'yorumlayıcı' kurallar olarak ikiye ayrılır.

Hüküm İçi Boşluk (Bilinçli Boşluk)Kanun koyucunun somut olay adaletini sağlamak amacıyla bilerek kuralın unsurlarını tam düzenlemeyip, araştırması ve tamamlaması için hâkime takdir yetkisi bıraktığı durumdur. Boşanma davasında hâkimin ayrılığa karar verebilmesi (TMK m. 170/3) bu duruma örnektir.

Hukuk BoşluğuSomut bir hukuki uyuşmazlığın çözümlenmesinde doğrudan uygulanabilecek hiçbir yazılı veya yazısız hukuk kuralının bulunmaması halidir. Bu durumda hâkim TMK m. 1/2 uyarınca kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl kural koyacak idiyse öyle karar verir.

KıyasHukuk boşluğunun bulunduğu bir durumda, uyuşmazlığın benzer bir durum için kanuna konulmuş kuralın uygulanması suretiyle çözümlenmesidir. Kapalı alan sigara yasağının amaç benzerliği nedeniyle nargile ve puroya da uygulanması kıyasa örnektir.

Diğer Önemli Bilgiler

TMK m. 1/1'deki 'Kanun' Kelimesinin Genişletici Yorumu

TMK m. 1/1 metninde 'Kanun, sözüyle ve özüyle...' ifadesi yer almaktadır. Buradaki 'kanun' kelimesi sadece TBMM kanunlarını değil, yönetmelik ve tüzük gibi tüm yazılı hukuk kurallarını kapsayacak şekilde genişletici yorumla uygulanır.

Taşınmaz Mülkiyetinde İstisnai Haller ve Dar Yorum

TMK m. 705/1'e göre taşınmaz mülkiyetinin kazanılması tescille olur. m. 705/2'de miras, mahkeme kararı ve cebri icra gibi tescilsiz kazanım halleri istisna olarak sayılmıştır. Bu istisnai hükümler dar yorumlanır ve yorum yoluyla genişletilemez.

Bay A'nın Atlas Okyanusu Kazası ve Ölüm Karinesi Mantığı

İş gezisine giden Bay A'nın uçağı Atlas Okyanusu'nda infilak etmiş, enkaz bulunmuş fakat Bay A'nın cesedine ulaşılamamıştır. TMK m. 31'deki ölüm karinesi hükmü (Büyük Önerme) ve uçak kazası olgusu (Küçük Önerme) birleştirilerek Bay A'nın hukuken ölmüş sayıldığı (Vargı) sonucuna varılır.

Sigara Yasağının Nargile ve Alkole Kıyaslanması

Kapalı alanlarda sigara içme yasağının temel amacı tütün dumanının sağlığa zarar vermesini önlemektir. Bu nedenle yasak, amaç benzerliği bulunan nargile ve puroya kıyasen uygulanabilirken, duman çıkarmayan alkollü içeceklere kıyasen uygulanamaz.

Sınavda Dikkat Et

TMK m. 1/1'de geçen 'kanun' kelimesinin sadece dar anlamda TBMM tarafından çıkarılan kanunları değil, tüzük ve yönetmelik dâhil tüm yazılı hukuk kurallarını kapsadığını (genişletici yorum örneği) sınav için mutlaka bilin.
İstisna getiren, sınırlama ve yasaklama koyan kanun maddelerinin genişletici yorumlanamayacağını ve kıyas yoluyla genişletilemeyeceğini unutmayın.
Hüküm içi boşluk (bilinçli boşluk) ile hukuk boşluğu arasındaki temel farka dikkat edin: Hüküm içi boşlukta olaya uygulanacak kural vardır ve hâkime takdir yetkisi tanınmıştır; hukuk boşluğunda ise uygulanacak hiçbir kural yoktur.
Yedek hukuk kurallarından tamamlayıcı ve yorumlayıcı kural ayrımını karıştırmayın: Tamamlayıcı kural sözleşmede boş bırakılan noktayı doldurur, yorumlayıcı kural ise kullanılmış fakat anlamı açıklanmamış ifadeyi (örneğin ayın ortası) açıklar.
Tanımlayıcı hukuk kurallarının (örneğin erginlik veya yerleşim yeri tanımı) nitelikçe 'emredici hukuk kuralı' olduğunu unutmayın.
Yargısal yorumun kural olarak sadece ilgili davayı bağladığını, fakat Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararlarının genel bağlayıcılığa sahip tek yargısal yorum olduğunu sınav sorularında göz önünde bulundurun.
Ceza Hukuku ve Vergi Hukukunda 'kanunilik ilkesi' geçerli olduğu için kıyas yapmanın ve hâkimin hukuk yaratmasının kesinlikle yasak olduğunu unutmayın.