Ünite 10: Kırık Çıkık ve Burkulmalarda İlk Yardım

DSÖ Yaralanma Ölüm Oranları

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2019 yılı verilerine göre, tüm ölüm nedenleri arasında yaralanmaya bağlı ölüm oranı dünyada %8 iken, Türkiye'de bu oran %3.6 olarak kaydedilmiştir.

ABD Ortopedik Travma İstatistikleri

Amerika Birleşik Devletleri'nde her yıl yaklaşık 20 milyon vaka kırık, çıkık ve burkulma ile sonuçlanmakta ve bu ortopedik travmalar nedeniyle yılda 8000 kişi hayatını kaybetmektedir.

Ortopedik Travmaların Başlıca Nedenleri

Kırık, çıkık ve burkulmaların en yaygın üç nedeni; motorlu araç kazaları, yüksekten düşmeler ve aktif yaşam tarzına bağlı spor kazalarıdır.

Yaş Gruplarına Göre Kırık Riski

Çocuklarda kemik dokusunun elastik olması kırık sıklığını azaltırken; ileri yaşlarda kas tonusunun azalması ve eklem hareketliliğinin zayıflaması düşmeye bağlı kırık riskini artırır.

Anahtar Kavramlar

KırıkTravma veya patolojik durumlar nedeniyle kemiğin anatomik bütünlüğünün bozulmasıdır. Basit bir çatlaktan, kemiğin tamamen parçalanmasına kadar farklı şekillerde görülebilir.

Açık KırıkKırılan kemik uçlarının üzerindeki deri veya mukozayı yırtarak dış ortamla temas etmesi durumudur. Bu kırık türünde enfeksiyon ve şiddetli kanama riski çok yüksektir.

Kapalı KırıkKemik bütünlüğünün bozulmasına rağmen, kırık üzerindeki deri bütünlüğünün korunduğu ve kemik uçlarının dışarı çıkmadığı kırık türüdür.

Komplike KırıkKırılan kemik uçlarının yakınındaki hayati organları (örneğin kaburga kırığında akciğeri) yaralamasıyla oluşan karmaşık kırık durumudur.

Deplase KırıkKırılan kemik uçlarının anatomik konumlarından uzaklaşarak birbirinden ayrılması durumudur. Ekstremitede belirgin şekil bozukluğuna yol açar.

Nondeplase KırıkKemik dokusunun bütünlüğünün bozulduğu ancak kırık uçlarının birbirinden ayrılmadığı, yer değiştirmediği kırık türüdür.

Yaş Ağaç KırığıÇocuklarda kemiklerin elastik yapısı nedeniyle kemiğin tam kırılmayıp bir dal gibi bükülmesi veya eğrilmesi şeklinde oluşan kırık türüdür.

Stres (Yorgunluk) KırığıBelirgin tek bir travma olmaksızın, kemiğe sürekli ve tekrarlayan aşırı yüklenme ve zorlamalar sonucunda oluşan mikroskobik kırıklardır.

Patolojik KırıkKanser, osteoporoz veya Paget hastalığı gibi kemik dokusunun fizyolojik yapısını zayıflatan hastalıklar nedeniyle kendiliğinden veya çok hafif bir etkiyle oluşan kırıktır.

ÇıkıkEklem yüzeylerinin kalıcı olarak birbirinden uzaklaşması ve eklemi oluşturan kemiklerden en az birinin eklem boşluğundan ayrılmasıdır.

BurkulmaEklemin normal hareket sınırının ötesinde bükülmesi ve gerilmesi sonucu eklem bağlarının ve kapsülünün zedelenmesi veya yırtılmasıdır.

ICE ProtokolüBurkulmalarda uygulanan; soğuk uygulama (Ice), elastik bandajla kompresyon (Compression) ve ekstremiteyi yükseltme (Elevation) adımlarından oluşan ilk yardım yöntemidir.

AtelKırık, çıkık veya burkulma olan ekstremiteyi hareketsiz hale getirmek için kullanılan tahta, karton, mukavva gibi sert veya yarı sert malzemelerdir.

KrepitasyonKırık kemik uçlarının hareket ettirildiğinde birbirine sürtünmesi sonucu ortaya çıkan ve hem duyulabilen hem de hissedilebilen sürtünme sesidir.

Servikal Vertebra TravmasıBoyun omurlarında meydana gelen ve omurilik hasarı oluşturarak felç veya ölüme yol açabilen son derece riskli omurga yaralanmasıdır.

Torakolumbar TravmaSırt ve bel omurlarını kapsayan, gövdenin dönmesini engellemek için özel desteklerle tespit edilmesi gereken omurga yaralanmasıdır.

Krista İliyakKalça kemiğinin üst kenarıdır. Bu bölgeye bastırıldığında hassasiyet olması kalça kemiği kırığının önemli bir belirtisidir.

Simfisiz PubisKalça kemiklerinin ön tarafta birleştiği çatı bölgesidir. Kalça kırıklarında bu bölgede hassasiyet ve ağrı gözlenir.

Diğer Önemli Bilgiler

Çıkığa En Yatkın Eklemler

İnsan vücudunda çıkık oluşumuna en yatkın eklem bölgeleri omuz, dirsek, parmak, kalça, ayak bileği ve çene eklemleri olarak belirlenmiştir.

Burkulmanın En Sık Görüldüğü Bölgeler

Eklem bağlarının aşırı gerilmesiyle oluşan burkulma vakaları, vücutta en sık diz, ayak bileği ve el bileği eklemlerinde meydana gelmektedir.

Omurga Kırıklarında Sedyeye Taşıma Kuralı

Omurga kırığı şüphesi olan bir yaralının sedyeye yerleştirilmesi için en az 3 ilk yardımcıya ihtiyaç vardır; boyun omuru kırığı şüphesinde ise başı sabitlemek için 4. bir kişi gerekir.

Kalça Kemiği Kırıklarında Şok Riski

Kalça kemiği kırıklarında idrar kesesi ve büyük damarların yırtılmasına bağlı olarak aşırı iç kanama gelişebilir, bu durum hastada hızla şok tablosuna yol açabilir.

Kalça Kırığında Atel Boyu

Kalça kemiği kırığı tespitinde kullanılacak dış taraftaki sert atelin uzunluğu, topuktan başlayıp koltuk altına kadar uzanacak boyutta olmalıdır.

Diz ile Kalça Arası Kırık Tespiti

Uyluk kemiği kırıklarında bacağın istenmeyen hareketlerini engellemek için dış taraftaki tespit malzemesi koltuk altına kadar uzatılmalı ve sağlam bacak da birlikte tespit edilmelidir.

Alt Bacak Kırığında Atel Boyu

Diz ile ayak arasındaki kemiklerde (alt bacak) kırık olması durumunda uygulanacak atelin boyu topuktan başlayıp kalçaya kadar uzanmalıdır.

Kafatasında Sıvı Sızıntısı Belirtisi

Kafatası kırıklarında kulak, burun veya açık yaradan berrak/pembemsi beyin omurilik sıvısı gelebilir; kafa içi basıncını artırmamak için bu sıvı akışı tamponla engellenmemelidir.

Ayak Bileği Kırığında Ayakkabı Kuralı

Ayak ve ayak bileği kırıklarında yaralının ayakkabısı kesinlikle çıkarılmamalı, dolaşımı rahatlatmak için sadece ayakkabı bağları gevşetilmelidir.

Sınavda Dikkat Et

Sınavda 'Röntgen çekilmeden kırık-burkulma ayrımı yapılamaz' bilgisini unutma; bu yüzden tüm burkulmalar kırık gibi tespit edilmelidir.
Açık kırıklarda ilk olarak yaranın temizlenmesi veya yıkanması değil, kanamanın durdurulması ve yaranın kapatılması önceliklidir.
Kırık kemik uçlarını veya çıkık eklemleri 'düzeltmeye/yerine oturtmaya çalışmak' sınav sorularında her zaman yanlış ilk yardım adımıdır.
Omurga kırıklarında felç riskini önlemek için 'baş-boyun-gövde ekseninin korunması' ve yaralının sert sedyede sırt üstü taşınması kritiktir.
Tespit işlemlerinden önce koldaki yüzük, saat gibi takıların çıkarılması gerekir; çünkü oluşacak şişlik kan dolaşımını tamamen kesebilir.
Kalça ve alt ekstremite kırıklarında yaralının ayakkabısının çıkarılmaması, sadece bağlarının gevşetilmesi gerektiğini unutma.