İnfografik
Ana Sayfa » Atatürk Üniversitesi ATA AÖF » Sağlık Yönetimi Lisans Programı » İlk Yardım ve Acil Sağlık Hizmetleri
← Ünite 11
İlk Yardım ve Acil Sağlık Hizmetleri

Ünite 11: Sıcak ve Soğuğa Maruz Kalmalarda ve Boğulmalarda İlk Yardım

Suda Boğulma İstatistikleri
Suda boğulmalar, ülkemizde kaza sonucu meydana gelen ölümler arasında 3. sırada yer almaktadır. Bu vakalar özellikle 2 yaşın altındaki çocuklarda ve 10-19 yaş arası ergenlik grubunda, yaz aylarında çok daha sık gözlenmektedir.
Sıcak Çarpmasında Kritik Sıcaklık Sınırı
Vücut sıcaklığının 40°C ve üzerine çıkması durumunda, hücrelerde ve özellikle hassas beyin hücrelerinde kalıcı hasarlar başlar. Bu durum nörolojik şok tablosuna ve erken müdahale edilmezse yüksek oranda ölüme yol açar.
Hipotermide Kritik Sıcaklık Sınırı
Merkezi vücut sıcaklığının 35°C'nin altına düşmesi hipotermi olarak tanımlanır. Vücut sıcaklığı 30°C'nin altına düştüğünde ise ağır hipotermi başlar; titreme tamamen durur, hasta komaya girer ve hayati risk maksimuma ulaşır.
Islak Giysilerle Isı Kaybı Hızı
Su havaya göre çok daha güçlü bir iletkendir. Giysilerin ıslak olması durumunda, kondüksiyon (doğrudan temas) yoluyla gerçekleşen ısı kaybı, normal kuru koşullardaki ısı kaybına göre tam 25 kat daha hızlı gerçekleşir.

Anahtar Kavramlar

HipotermiMerkezi vücut sıcaklığının 35°C'nin altına düşmesi durumudur. Bu durumda başta beyin, kalp ve böbrekler olmak üzere tüm hayati organların fonksiyonları yavaşlar ve müdahale edilmezse ölümle sonuçlanır.
Sıcak ÇarpmasıVücudun ısı düzenleme mekanizmalarının tamamen bozulması sonucu vücut sıcaklığının aniden 40°C ve üzerine çıkmasıyla karakterize, ölüm riski çok yüksek olan klinik tablodur. Hastanın derisi kuru, kırmızı ve sıcaktır; terleme gerçekleşmez.
Heimlich ManevrasıSolunum yolunun yabancı bir cisimle tam olarak tıkanması durumunda, diyaframı yukarı doğru iterek akciğerlerdeki havayı basınçla dışarı fırlatmak ve cismi uzaklaştırmak amacıyla uygulanan karına bası tekniğidir.
Siper Ayağı (Trench Foot)Ayakların uzun süre (10-12 saat) boyunca soğuk suya, neme ve ıslak botlara maruz kalması sonucu oluşan, ödem, büller ve şiddetli ağrı ile seyreden lokal bir soğuk yaralanmasıdır.
Uçların Donması (Frostnip)Kulak, burun, el ve ayak parmakları gibi uç bölgelerin soğuktan çatlayıp şişmesiyle oluşan, dokularda kalıcı hasar veya sekel bırakmayan en hafif ve yüzeysel soğuk yaralanması türüdür.
Bülİkinci derece yanıklarda ve ikinci derece donuklarda deride oluşan, içi berrak veya hafif sarımsı sıvı ile dolu olan, ilk yardımda kesinlikle patlatılmaması gereken kabarcıklardır.
RadyasyonVücudun herhangi bir temas olmaksızın, elektromanyetik dalgalar yoluyla çevreye doğrudan ısı yayması işlemidir. Normal koşullarda insan vücudunun en fazla ısı kaybettiği yoldur.
KonveksiyonVücut yüzeyindeki ısının, hava akımı veya rüzgarın hareketiyle uzaklaştırılması yoluyla gerçekleşen ısı kaybıdır. Rüzgar geçirmez giysilerle bu kayıp önlenebilir.
KondüksiyonVücudun kendisinden daha soğuk olan başka bir iletken maddeyle (örneğin soğuk su, metal veya ıslak giysiler) doğrudan teması sonucu gerçekleşen hızlı ısı kaybı yöntemidir.
Evaporasyon (Buharlaşma)Vücut sıcaklığının terleme ve solunum yoluyla dışarı atılan nem vasıtasıyla düşürülmesidir. Soğuk havalarda bile bu yolla az miktarda ısı kaybı devam eder.
Sıcak ÖdemiAşırı sıcak ortama maruz kalındığında, özellikle sıcağa uyum sağlayamamış yaşlılarda ve çocuklarda ellerde ve ayak bileklerinde oluşan, üzerine basıldığında iz bırakan geçici şişliklerdir.
Sıcak KramplarıAşırı terleme sonucu vücuttan yüksek miktarda sıvı ve sodyum (elektrolit) kaybedilmesiyle, özellikle bacak ve omuz kaslarında meydana gelen ağrılı kasılmalardır.
Sıcak YorgunluğuAşırı sıcak ortamda uzun süre kalma veya egzersiz yapma neticesinde sıvı ve elektrolit yetersizliğiyle oluşan; soluk, nemli cilt, baş ağrısı ve halsizlik ile seyreden tablodur.
LetarjiAğır hipotermi vakalarında görülen, hastanın sadece sesli ve ağrılı uyaranlarla uyandırılabildiği, uyaran kesildiğinde ise hemen tekrar uyku haline geri döndüğü derin bilinç değişikliği durumudur.
Asılma (İple Boğulma)Boyuna geçirilen bir ip ve vücut ağırlığının etkisiyle boyun omurlarında kırık veya çıkık oluşması, omuriliğin zedelenmesi ve solunumun durmasıyla sonuçlanan mekanik boğulma türüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Terleme ile Maksimum Sıvı Kaybı

Aşırı sıcak ortamlarda veya yoğun fiziksel aktivite sırasında terleme yoluyla kaybedilen sıvı miktarı saatte 1.5 litreye kadar ulaşabilir. İnsan vücudu ağırlığının en fazla %5'ine kadar olan ani sıvı kayıplarını tolere edebilir.

Sıcak Acillerinin Yaş Dağılımı

Sıcağa bağlı acil durumların görülme sıklığı yaş gruplarına göre değişir. Sıcak krampları en sık 17 yaş grubunda, sıcak bitkinliği 40 yaş grubunda, hayati tehlike arz eden sıcak çarpması ise genellikle 60 yaş üzerindeki bireylerde görülür.

Siper Ayağı Maruziyet Süresi

Siper ayağı tablosunun oluşması için ayakların genellikle 10-12 saat boyunca kesintisiz olarak soğuk suya, çamura veya ıslak botlara maruz kalması ve kişinin bu süreçte uzun süre hareketsiz kalması gerekmektedir.

Donuk Dereceleri ve İyileşme Süresi

Birinci derece donuk en hafif form olup, erken müdahaleyle hızla iyileşir ve ortalama 5-10 gün sonra deride soyulmayla sonlanır. Üçüncü derece donukta ise canlı dokudan kesin hatlarla ayrılan siyah nekrotik (ölü) bölge oluşur.

Suda Boğulmada Altın Süre

Suda boğulan kişilerde, özellikle soğuk sularda meydana gelen olaylarda, suyun koruyucu etkisi nedeniyle üzerinden 20-30 dakika geçmiş olsa dahi suni solunum ve kalp masajı uygulamalarına derhal başlanmalıdır.

Heimlich Manevrasında Karbonatlı Su Karışımı

Sıcak çarpması yaşayan ve bilinci açık olan hastaların su ve tuz kaybını hızlıca gidermek amacıyla, 1 litre temiz suyun içerisine 1 çay kaşığı karbonat ve 1 çay kaşığı yemek tuzu karıştırılarak hazırlanan özel sıvı içirilir.

Asılma Vakalarında Kalp Çalışma Süresi

İple boğulma (asılma) vakalarında, solunumun durduğu andan itibaren kalbin vücut direncine bağlı olarak 10-20 dakika boyunca çalışmaya devam edebileceği unutulmamalı ve canlandırma işlemlerine hızla başlanmalıdır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sıcak çarpması ile sıcak yorgunluğu arasındaki en kritik fark terlemedir; sıcak çarpmasında terleme yoktur, cilt kuru ve kırmızıdır. Sınavda bu ayrım sıkça sorulur.
  • Hipotermili veya donmuş bir hastaya kesinlikle masaj yapılmamalı ve cildi ovulmamalıdır; çünkü bu işlem doku hasarını artırır ve ölümcül ritim bozukluklarına yol açar.
  • Donma vakalarında ayakları donmuş olan kazazede kesinlikle yürütülmemelidir; hücrelerdeki donmuş kristaller yürürken dokuları tamamen parçalar.
  • Yabancı cisim tıkanmalarında, eğer hasta az da olsa konuşabiliyor veya öksürebiliyorsa (kısmi tıkanma) asla dokunulmamalı, sadece öksürmeye teşvik edilmelidir.
  • Bebeklerde tam tıkanmada asla yetişkinlerdeki gibi doğrudan karına bası (Heimlich) uygulanmaz; dönüşümlü olarak sırt vuruşu ve göğüs basısı uygulanmalıdır.
  • Suda boğulmalarda akciğerlerden suyu çıkarmak için vakit kaybedilmemeli, Heimlich manevrası denenmemeli; doğrudan temel yaşam desteğine başlanmalıdır.