RemisyonEn az 1 ay süreyle madde bağımlılığı ya da madde kötüye kullanımı tanı ölçütlerinden hiçbirinin görülmemesi durumudur. Örneğin, tedavi gören bir alkol bağımlısının bir ay boyunca hiç alkol tüketmemesi remisyonda olduğunu gösterir.
ToleransKullanılan maddenin zamanla etkisinin azalması nedeniyle, bireyin aynı etkiyi veya öforiyi elde edebilmek için madde dozunu sürekli artırması durumudur. Örneğin, başlangıçta tek bir hapla esriklik yaşayan bir bireyin zamanla aynı etki için üç hap kullanmak zorunda kalmasıdır.
Esriklik (Entoksikasyon)Madde kullanımıyla birlikte ortaya çıkan kendinden geçme, bilişsel işlevlerde bozulma ve maddeye özgü fizyolojik ve psikolojik semptomların tümüdür. Alkol alımına bağlı konuşma bozukluğu ve denge kaybı tipik bir entoksikasyon örneğidir.
Yoksunluk SendromuMadde kullanımının aniden bırakılması veya azaltılması durumunda ortaya çıkan, titreme, terleme, uykusuzluk ve anksiyete gibi fizyolojik ve psikolojik belirtiler bütünüdür. Eroin kullanımını bırakan bir bireyin şiddetli kas kasılmaları ve titremeler yaşaması bu duruma örnektir.
Aşerme (Craving)Dürtüsel olarak gelişen, kontrol edilmesi son derece güç olan, çok yoğun ve şiddetli madde kullanma isteğidir. Tedavi sürecindeki bir bireyin eski arkadaş çevresini gördüğünde aniden uyuşturucu kullanmak için kontrolsüz bir arzu duyması aşermedir.
Nüks (Relaps)Remisyon (düzelme) sürecinde olan bir bireyin, kontrolü kaybederek yeniden eski yoğunlukta madde kullanmaya başlamasıdır. Altı aydır temiz olan bir bağımlının yaşadığı ağır bir kriz sonrası tekrar uyuşturucu kullanmaya başlaması nükstür.
Arındırma (Detoksifikasyon)Bağımlılık yapan maddenin ve toksik kalıntılarının tıbbi denetim altında vücuttan temizlenmesi işlemidir. Alkol bağımlısının hastaneye yatırılarak serum ve ilaç desteğiyle vücudunun alkolden temizlenmesi bu sürece örnektir.
AmbivalansBağımlı bireyin maddeyi bırakma arzusu ile kullanmaya devam etme isteğini aynı anda yaşamasıyla oluşan yoğun kararsızlık ve ikilem durumudur. Bireyin 'Tedavi olmak istiyorum ama maddesiz bir hayatı hayal edemiyorum' diye düşünmesi bu duruma örnektir.
Bilişsel ÇerçevelemeMüracaatçının otomatikleşmiş, kalıplaşmış ve işlevsel olmayan olumsuz düşüncelerinin yerine işlevsel ve olumlu alternatif düşünceler inşa etmesini sağlayan bilişsel davranışçı tekniktir. 'Ben asla iyileşemem' düşüncesinin 'Zor bir süreç ama doğru destekle başarabilirim' şeklinde değiştirilmesidir.
FelaketsizleştirmeMüracaatçının yaşadığı bağımlılık sorununu dünyanın sonu gibi görmesini engellemek amacıyla, bu durumun çözülebilir yaşamsal bir olgu olduğunu fark ettirerek normalleştirme tekniğidir. Uzmanın, bağımlılığın kronik bir hastalık olduğunu ve tedaviyle kontrol altında tutulabileceğini müracaatçıya aktarmasıdır.
ModellemeBireyin, çevresindeki sağlıklı ve olumlu davranışlar sergileyen kişileri gözlemleyerek ve onları taklit ederek yeni davranışlar öğrenmesi tekniğidir. Rehabilitasyon merkezinde iyileşme gösteren kıdemli bir müracaatçının, yeni başlayan müracaatçıya akran rehberi olarak örnek teşkil etmesidir.
Sosyal Çalışma Matriksi (SÇM)Bağımlılık müdahalesinde kullanılan; değerlendirme, sosyal katılım, sosyal ihtiyaçlar, sosyal düzenleme, danışmanlık ve kurumsal iş birliği olmak üzere altı bileşenden oluşan yapılandırılmış bir sosyal hizmet aracıdır.
Sosyal Risk İndeksi Formu (SORİ)Bağımlı bireyin barınma, eğitim, aile ilişkileri, yasal sorunlar gibi 14 farklı yaşam alanındaki risk düzeyini düşük, orta ve yüksek olarak derecelendiren değerlendirme aracıdır. Uzmanın müracaatçının barınma riskini 'yüksek' olarak puanlayıp buna öncelik vermesi bu formla sağlanır.
Farkındalık Öncesi AşamaDeğişim sürecinin ilk aşaması olup, bireyin madde kullanımıyla ilgili herhangi bir sorunu olduğunu kabul etmediği ve değişim düşüncesine sahip olmadığı evredir. Alkolik bir bireyin 'Ben sadece sosyal içiciyim, alkol sorunum yok' diyerek yardımı reddetmesidir.
Eylem AşamasıBireyin madde kullanımını sonlandırmak için profesyonel yardım almaya başladığı, tedavi programlarına aktif olarak katıldığı ve davranış değişikliğini gerçekleştirdiği aşamadır. Müracaatçının rehabilitasyon merkezine kaydolup seanslara düzenli katılmasıdır.
Sürdürme AşamasıEylem aşamasında elde edilen olumlu davranış değişikliklerinin ve maddesiz yaşam tarzının en az altı ay boyunca başarıyla korunması ve nüksün önlenmesi evresidir. Bireyin altı aydır hiçbir şekilde madde kullanmayıp temiz kalmasıdır.
Dirençle ZıtlaşmamakMotivasyonel görüşmede uzmanın, müracaatçının gösterdiği direnç ve inkâra doğrudan karşı çıkmak yerine, bu direnci yansıtarak müracaatçıyla birlikte hareket etmesi ilkesidir. Uzmanın, müracaatçının 'Tedavi olmak istemiyorum' sözüne karşı onunla tartışmayıp kararın sorumluluğunu ona bırakmasıdır.
Öz-YeterlikBireyin, hedeflerine ulaşmak ve davranış değişikliğini gerçekleştirmek için gerekli becerilere sahip olduğuna ve bunu başarabileceğine dair duyduğu içsel inançtır. Uzmanın, müracaatçının geçmişteki başarılarını hatırlatarak 'Bunu da başarabilirsin' inancını pekiştirmesidir.
