← Ünite 12
Blok Uygulama

Ünite 12: Yoksulluk ve Sosyal Yardım Uygulamaları

Seebohm Rowntree'nin 1901 Araştırması
Seebohm Rowntree, New York'ta gerçekleştirdiği ampirik çalışmalar sonucunda yoksulluk terimini bilimsel olarak ilk tanımlayan kişi olmuştur. Rowntree, yoksulluğu biyolojik varlığı sürdürmek için gerekli asgari fiziki gereksinimlerin karşılanamaması olarak formüle etmiştir.
Dünya Bankası Günlük Kalori Sınırı
Dünya Bankası'nın 1990 yılı Dünya Kalkınma Raporu'nda kabul edilen hesaplamaya göre, bir insanın biyolojik yaşamını sağlıklı sürdürebilmesi için günlük asgari 2400 k/cal besin alması gerekmektedir. Bu sınırın altı mutlak yoksulluktur.
Bölgelere Göre Mutlak Yoksulluk Sınırları
Dünya Bankası mutlak yoksulluk sınırını az gelişmiş ülkeler için günlük 1 dolar, Doğu Avrupa ve Türkiye için 4 dolar, gelişmiş ülkeler için ise günlük 14.4 dolar olarak belirlemiştir. Türkiye için 1994 yılında bu rakam 1.2 dolar olarak hesaplanmıştır.
Günlük 1.9 Dolar Açlık Sınırı İstatistiği
Dünya Bankası verilerine göre, dünyada günlük 1.9 ABD dolarının altında gelirle yaşayan (açlık sınırı altındaki) nüfus oranı 2010 yılında %16.3 iken, yürütülen küresel mücadeleler sonucunda 2015 yılında %9.6'ya gerilemiştir.

Anahtar Kavramlar

Mutlak YoksullukBireyin yaşamını asgari düzeyde sürdürebilmesi için gerekli olan temel kalori ve besin maddelerini alamaması durumudur. Örneğin, Dünya Bankası'nın belirlediği günlük 2400 kcal besin değerini karşılayacak gelire sahip olamamak bu kapsama girer.
Göreli YoksullukBireyin veya hane halkının gelirinin, içinde yaşadığı toplumun ortalama refah düzeyinin belirli bir oranının altında kalması durumudur. Bu kavram, fiziksel hayatta kalmaktan ziyade toplumsal yaşama katılım ve gelir dağılımındaki adaletsizliğe odaklanır.
İnsani Yoksullukİlk kez 1997 yılında UNDP tarafından kullanılan, yoksulluğu sadece gelir yetersizliğiyle değil; yaşam süresi, eğitim düzeyi ve makul yaşam standartlarından yoksunluk gibi insani gelişim göstergeleri üzerinden açıklayan kavramdır.
Objektif YoksullukGelir düzeyi, tüketim harcamaları veya günlük alınması gereken kalori miktarı gibi tamamen ölçülebilir, istatistiksel ve dışsal standartlar üzerinden belirlenen yoksulluk durumudur.
Subjektif YoksullukBireylerin kendi temel ihtiyaçlarının yeterliliğini ve refah düzeylerini nasıl algıladıklarına, kendilerini yoksul hissedip hissetmediklerine odaklanan, mülakat ve anketlerle ölçülen yoksulluk yaklaşımıdır.
Kentsel YoksullukKentleşmenin getirdiği işsizlik, sağlıksız çevre, gecekondulaşma, kentsel uyumsuzluk, kayıt dışı çalışma ve sosyal dışlanma gibi karmaşık sorunlarla birleşen çok boyutlu yoksulluk türüdür.
Yoksulluk KültürüEtkileşimci yaklaşıma göre, yoksul bireylerin zorlu yaşam koşullarıyla baş edebilmek için kendi aralarında geliştirdikleri, zamanla kuşaktan kuşağa aktarılarak yoksulluğu kalıcılaştıran inanç, değer ve davranış kalıplarıdır.
Yoksulluğun KadınlaşmasıFeminist yaklaşım tarafından kavramsallaştırılan, kadınların toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve işgücü piyasasındaki dezavantajları nedeniyle erkeklere kıyasla yoksulluk riskine çok daha fazla maruz kalması durumudur.
Sosyal YardımToplumun yoksul, muhtaç ve korunmasız kesimlerine yönelik olarak yapılan, gelir testi ve hedefleme yöntemlerine dayalı ayni (gıda, yakacak vb.) veya nakdi desteklerin tümüdür.
Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları (SYDV)3294 sayılı Kanun kapsamında her il ve ilçede kurulan, özel hukuk tüzel kişiliğine sahip, yereldeki muhtaç vatandaşlara doğrudan sosyal yardım ulaştıran kurumsal birimlerdir.
Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu1986 yılında 3294 sayılı Kanun ile kurulan, fakruzaruret içindeki vatandaşlara ve sığınmacılara yardım etmek amacıyla oluşturulan ve bütçesini çeşitli vergi ile ceza paylarından alan merkezi fondur.
İnsani Yoksulluk İndeksi (HPI)Ülkelerin insani yoksulluk düzeylerini ölçmek için yaşam süresi, eğitim süresi ve makul yaşam standartları (temiz suya ve sağlık hizmetine erişim) gibi kriterleri bir arada değerlendiren endekstir.
Bismarck Modeli19. yüzyılın başlarında Avrupa'da ortaya çıkan, çalışanların prim ödemelerine dayalı zorunlu sosyal sigorta sistemini esas alan ve Türkiye'deki sosyal güvenlik yapısını da etkileyen modeldir.

Diğer Önemli Bilgiler

Sahra Altı Afrika Yoksulluk Oranı

2016 yılı İnsamer verilerine göre, dünyada günde 1.9 dolardan az gelirle yaşayan nüfus oranının en yüksek olduğu bölge Sahra Altı Afrika'dır. Bu oran 2010 yılında %46.1 iken, 2015 yılında %35.2'ye düşmüştür ancak halen dünya ortalamasının çok üzerindedir.

Sosyal Yardımların Yoksulluk Riskine Etkisi

Guio tarafından 2005 yılında yapılan araştırmaya göre, sosyal yardımlardan önce Türkiye'de yoksulluk riski altındaki nüfus oranı %30 iken, yardımlardan sonra bu oran %25'e düşmektedir. İsveç'te ise bu oran yardımlarla %29'dan %11'e gerilemektedir.

3294 Sayılı Kanun ve 1986 Yılı

Türkiye'de yoksullukla mücadelenin ve sosyal yardımların kurumsal temelini oluşturan Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu 1986 yılında yürürlüğe girmiştir. Bu kanunla aynı zamanda Teşvik Fonu kurulmuştur.

1.003 Sosyal Yardımlaşma Vakfı

Türkiye genelinde, 3294 sayılı Kanun kapsamında her il ve ilçede kurulmuş olan ve vatandaşlara yerinde hizmet sunan toplam 1.003 adet Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı (SYDV) aktif olarak faaliyet göstermektedir.

Fon Gelirlerinde Trafik Cezası Payı

Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu'nun en önemli özgün gelir kalemlerinden biri, ülke genelinde tahsil edilen trafik para cezalarının %50'sinin doğrudan bu fona aktarılmasıdır.

Fon Gelirlerinde RTÜK ve Vergi Payları

Teşvik Fonu'nun finansmanını sağlamak amacıyla, Türkiye'deki toplam gelir ve kurumlar vergisi tahsilatının %2.8'i ile RTÜK (Radyo ve Televizyon Üst Kurulu) gelirlerinin %15'i doğrudan fona aktarılmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

  • Seebohm Rowntree ismine dikkat edin; yoksulluğu 1901 yılında biyolojik asgari ihtiyaçlar üzerinden ilk tanımlayan kişidir, sınavlarda öncü rolüyle sıkça sorulur.
  • Dünya Bankası'nın mutlak yoksulluk için belirlediği günlük asgari kalori miktarının '2400 kcal' olduğunu unutmayın; bu sayısal değer doğrudan bilgi sorusu olarak karşınıza çıkabilir.
  • İnsani Yoksulluk İndeksi (HPI) kriterlerinde gelişmiş ve gelişmekte olan ülke ayrımlarına dikkat edin; 'fonksiyonel cahillik' ve 'sosyal dışlanma' sadece gelişmiş ülkeler için kullanılan kriterlerdir.
  • Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları'nın (SYDV) hukuki statüsünü iyi öğrenin; bu vakıflar özel hukuk tüzel kişiliğine sahiptir ve Bakanlığın doğrudan hiyerarşik idari yapısında yer almazlar.
  • Teşvik Fonu'nun gelir oranlarını (Trafik cezalarının %50'si, RTÜK'ün %15'i, Vergi tahsilatının %2.8'i) ezberleyin; bu yüzdelik oranlar çeldirici şıklarla sınavlarda test edilmektedir.