İnfografik
Ana Sayfa » Atatürk Üniversitesi ATA AÖF » Tarih Lisans Programı » Osmanlı Sosyal İktisat Tarihi
← Ünite 13
Osmanlı Sosyal İktisat Tarihi

Ünite 13: Tımar Sistemi

1527-1528 Yılı Bütçesinde Timarların Payı
1527-1528 dönemi bütçe verilerine göre yaklaşık 438 milyon akçelik Osmanlı bütçesinin %37'si timar sisteminden sağlanmış, Rumeli ve Anadolu genelinde toplam 37.521 timarlı sipahi kadrosu kaydedilmiştir.
Veziriazam Haslarının Üst Sınırı
Osmanlı idari hiyerarşisinde en yüksek dirliklerden olan veziriazam hasları, görev süreleri boyunca kişilere tahsis edilir ve yıllık gelirleri 1.200.000 akçeye kadar ulaşabilmekteydi.
Timar Sahiplerinin Ortalama Tasarruf Süresi
Ruznamçe defterlerindeki kayıtlara göre timarlı sipahiler ortalama 18 yıl timar tasarruf etmekteydi; sipahilik görevi genellikle 18 yaşlarında başlayıp 35'li yaşlarda sona ermekteydi.
Sipahi Oğullarının Bekleme Süresi
Timar sahibinin vefatından sonra oğullarının dirlik sahibi olabilmesi için çocuk yaşta olmalarından ötürü kılıç tutacak yaşa gelmeleri beklenir; bu bekleme süresi 1588 yılında on yıla çıkarılmıştı.

Anahtar Kavramlar

Miri AraziMülkiyeti devlete ait olan ve Osmanlı topraklarının çok büyük bir kısmını oluşturan arazi türüdür. Devlet bu arazileri sipahi ve reaya vasıtasıyla işletir, halk bu topraklarda kiracı konumunda bulunarak elde ettiği ürün üzerinden öşür ve çift resmi vergisi öderdi.
TimarOsmanlı merkez vilayetlerinde süvari birlikleri ve askeri-idari hiyerarşiyi desteklemek amacıyla bir bölgenin vergi gelirlerinin bazı yükümlülükler karşılığında bir kişiye tevcih edilmesidir. Timar sahibi, topladığı vergilerle hem geçimini sağlar hem de orduya cebelü adı verilen asker yetiştirirdi.
CebelüTimarlı sipahilerin gelirlerine göre yanlarında sefere götürmek zorunda oldukları zırhlı ve teçhizatlı süvari askerleridir. Dirlik sahipleri her 3.000 veya 5.000 akçelik gelirleri için devlete bir cebelü asker temin etmekle yükümlüydü.
HasYıllık geliri 100.000 akçeden fazla olan en yüksek gelirli dirlik grubudur. Padişah, şehzadeler, valide sultanlar, sadrazam ve beylerbeyi gibi üst düzey devlet yöneticilerine görev süreleri boyunca tahsis edilirdi.
ZeametYıllık geliri 20.000 ile 99.000 akçe arasında değişen orta dereceli dirlik türüdür. Beylerbeyi oğulları, eyalet defterdarları ve subaşılar gibi orta kademe devlet memurlarına verilirdi.
ÖşürFethedilen veya fetihle birlikte Müslüman olan bölgelerin halkının elinde bırakılan öşrî topraklar üzerinden, üretilen ürün miktarına bağlı olarak 1/5, 1/8 veya 1/10 oranlarında alınan Müslüman toprak vergisidir.
Bad-ı HevaMiktarları önceden kesin olarak belli olmayan; yaylak, kışlak, tapu, cinayet ve cürüm gibi çeşitli cezai ve idari vergileri kapsayan gelir kalemidir. Serbest timar sahipleri bu vergileri toplama yetkisine sahipti.
TahrirOsmanlı Devleti'nde fethedilen bölgelerdeki arazilerin, nüfusun ve vergi kaynaklarının ismen tespit edilmesi amacıyla yapılan sayımlar ve bu sayımların kaydedildiği resmi defterlerdir.
Çift BozanKöylünün mazeretsiz olarak veya toprağını üst üste üç yıl boş bırakıp terk etmesi durumunda, sipahi aracılığıyla devlete ödemek zorunda olduğu cezai mahiyetteki kiralama ve vergi bedelidir.
Malikâne SistemiXVII. yüzyılda nakit para ihtiyacını karşılamak ve sisteme çözüm bulmak amacıyla bazı mukataaların askeri sınıfa ömür boyu tahsis edilmesi usulüdür.
Eşkinci TimarıSefer vaktinde alay beylerinin bayrağı altında sefere gitmekle yükümlü olan sipahilerin elinde bulunan, timar çeşitleri arasında sayı ve fonksiyon bakımından en fazla olan dirlik türüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

1655 Seferi Sipahi Sayısındaki Düşüş

Sistemin bozulmaya başlamasıyla birlikte 1528 seferlerinde yaklaşık 37.000 olan faal timarlı sipahi sayısı, 1655 yılındaki seferlerde 6.000'e kadar gerilemiştir.

1605 Osmanlı-Avusturya Savaşı ve Silah Farkı

1605 yılındaki Osmanlı-Avusturya savaşında, tüfekle at sırtında savaşan Avusturya kuvvetleri karşısında timarlı sipahilerin geleneksel kılıç ve kalkanla savaşmak zorunda kalması sistemin askeri zafiyetini gözler önüne sermiştir.

Çiftlik Arazilerinin Dönüm Ölçüleri

Osmanlı kanunnamelerinde bir çiftlik arazi verim durumuna göre; âlâ (verimli) arazilerde 60-80 dönüm, ednâ (orta) arazilerde 80-120 dönüm ve evsat (kıraç) arazilerde 120-150 dönüm olarak değerlendirilirdi.

Asakir-i Mansure-i Muhammediye Süvarileri

XIX. yüzyılda sayıları artık 5.000 civarına kadar düşmüş olan son timarlı sipahiler, yeni oluşturulan Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusunun süvari birlikleri haline getirilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Miri arazi ile mülk arazinin özelliklerini karıştırmayın; miri arazinin mülkiyeti devlete aittir ve köylü sadece kiracıdır.
  • Has, zeamet ve timar dirliklerinin yıllık gelir sınırlarını (Has: 100.000+ akçe, Zeamet: 20.000-99.000 akçe, Timar: 19.999 akçeye kadar) mutlaka ezberleyin.
  • Cebelü asker yetiştirilme oranlarına dikkat edin; timar sahipleri her 3.000 akçe için, has ve zeamet sahipleri ise her 5.000 akçe için bir cebelü getirirdi.
  • Serbest timar ile serbest olmayan timar arasındaki temel farkın bad-ı heva vergilerini toplama yetkisi olduğunu unutmayın.
  • Timarlı sipahilerin yargılama yetkisinin olmadığını, suçluları sadece yakalayıp kadıya teslim edebildiklerini sınavda karıştırmayın.
  • Timar sisteminin bozulmasındaki en temel etkenin timarların sipahizade yerine reayaya geçmesi olduğunu metne atfen unutmayın.
  • Feodalite ile timar sisteminin en büyük farkının Osmanlı'da merkezi otoritenin güçlü olması ve köylünün asla köle (serf) olmaması olduğunu aklınızda tutun.