Ünite 5: Tanzimat Sonrası Osmanlı Yargı Sistemi ve Gayrimüslimlerin Hukuki Statüleri — Önemli Kavramlar

İslam kamu hukukunda, Dar'ül harpte yaşarken İslam ülkesi hakimiyetine giren gayrimüslimlerin (zimmîlerin) can, mal ve ibadet hürriyetlerinin devlet teminatı altına alınmasını sağlayan iki taraflı sözleşme ve hukuki statüdür. Örneğin, Osmanlı'da gayrimüslimler bu akit gereği cizye vergisi ödeyerek askerlikten muaf tutulmuşlardır.

Osmanlı Devleti'nde egemenlik altında yaşayan farklı din ve mezheplere mensup toplulukların kendi dini ve özel hukuk işlerini özerk bir şekilde yürütmelerini sağlayan, esası zimmet akdine dayanan idari ve hukuki teşkilatlanma modelidir. Örneğin, Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'un fethinden sonra Rum Ortodoks Patrikliği'ne din ve özel hukuk alanında yetkiler vermesi bu sistemin temelini oluşturur.

Tanzimat sonrasında şer'i hukuk kurallarının dışındaki hukuk ve ceza davalarına bakmak üzere kurulan, ilk derece ve istinaf mercii olarak görev yapan karma yapılı mahkemelerdir. Örneğin, 1864 Vilayet Nizamnamesi ile kazalarda meclis-i deâvî, sancaklarda meclis-i temyîz adı altında bu mahkemeler yaygınlaştırılmıştır.

Tanzimat döneminde Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki bir komisyon tarafından İslam hukukunun eşya, borçlar ve yargılama hükümlerinin derlenmesiyle oluşturulan, Batı etkisinden uzak milli medeni kanun metnidir. Örneğin, 16 kitap ve 1851 maddeden oluşan Mecelle, 1876 yılında tamamlanarak Cumhuriyet dönemine kadar yürürlükte kalmıştır.

Tanzimat döneminde toprak hukukuna ilişkin dağınıklığı gidermek amacıyla 1858 yılında yürürlüğe konulan, dışarıdan hiçbir kanun örnek alınmadan tamamen Osmanlı'nın kendi pratikleri ve fetvaları esas alınarak hazırlanan ilk milli kanundur. Örneğin, kanun mirî arazi, metruk ve mevat arazi rejimlerini ayrıntılı olarak düzenlemiştir.

Tanzimat sürecinde klasik dinsel yargı örgütünün haricinde kurulan ilk laik nitelikli adalet mekanizmasıdır. Örneğin, 1848'de kurulan bu mahkemeye ticaret nazırı başkanlık etmekte olup, yedişer Osmanlı ve yabancı uyruklu olmak üzere toplam 14 üyeden oluşmaktaydı.

1868 yılında Meclis-i Vâlâ'nın ikiye bölünmesiyle idari yargı ve danışma organı olarak kurulan, Fransa'nın Conseil d'Etat meclisi örnek alınarak teşkil edilen bağımsız idari yargı kurumudur. Örneğin, kanun tasarıları hazırlamak ve devlet ile kişiler arasındaki idari ihtilafları çözmekle görevlendirilmiştir.

Osmanlı tarihinde ve İslam hukuk tarihinde çıkarılan ilk aile kanunu olma özelliği taşıyan, evlenme ve boşanma gibi ailevi meseleleri düzenleyen 1917 tarihli kararnamedir. Örneğin, Mahmud Esad Efendi başkanlığında hazırlanmış ancak toplumsal tepkiler nedeniyle 1919'da yürürlükten kaldırılmıştır.

1869 yılında Fransız kanunundan esinlenerek çıkarılan, din esaslı vatandaşlık kriterini ortadan kaldırarak modern uyrukluk anlayışını getiren kanundur. Örneğin, bu kanuna göre Osmanlı ülkesinde ikamet eden herkes din ve ırk farkı gözetilmeksizin Osmanlı vatandaşı kabul edilmiştir.

Şer'iyye mahkemelerinden çıkan kararları istinaf veya temyiz mercii olarak bir üst mahkeme sıfatıyla incelemek üzere 1862 yılında kurulan üst yargı organıdır. Örneğin, bu kurum şer'i mahkeme dosyalarını denetleme ve hukuki uygunluğunu kontrol etme görevini yürütmüştür.

Tanzimat döneminde nizamiye mahkemelerinin kararlarını denetlemek ve temyiz incelemesi yapmak üzere 1868 yılında kurulan ilk Osmanlı temyiz mahkemesidir. Örneğin, ilk başkanlığına Ahmed Cevdet Paşa getirilmiş olup, ceza ve hukuk dairelerinden oluşmaktaydı.