← Ünite 9
Hukukun Temel Kavramları

Ünite 9: Hak Çeşitleri, Hakların Kazanılması ve Kaybedilmesi

Kişiliğin Başlangıcı
MK m.28 uyarınca kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar. Ölümle sona erer. Sağ doğmayan çocuk hiç yaşamamış sayılır.
Mirasçılıkta Hak Ehliyeti
Çocuk, ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetine sahip olur. Ancak bu hak, sağ doğması şartına bağlıdır. Baba öldüğünde çocuk henüz doğmamış olsa bile mirasçı olabilir.
Tüzel Kişilik Şartı
MK m.47'ye göre, amacı hukuka ve ahlaka aykırı olan kişi veya mal toplulukları tüzel kişilik kazanamaz. Bu, tüzel kişiliğin temel sınırıdır.
Dürüstlük Kuralı
MK m.2, herkesin haklarını kullanırken dürüst davranmasını zorunlu kılar. Bahçeye kale duvarı örmek gibi hakların kötüye kullanımı bu ilkeyle engellenir.

Anahtar Kavramlar

Hak EhliyetiKişinin haklara ve borçlara sahip olabilme kapasitesidir. Örneğin; bir bebeğin sağ doğduğu anda mirasçı olma hakkını kazanması hak ehliyetinin bir sonucudur.
Mutlak HakSahibine eşya veya kişi üzerinde en geniş yetkileri veren ve herkese karşı ileri sürülebilen haktır. Mülkiyet hakkı, herkesin uymakla yükümlü olduğu mutlak bir haktır.
Nisbi HakSadece belirli bir kişiye (borçluya) karşı ileri sürülebilen haklardır. Bir kira sözleşmesinde kiracının, sadece ev sahibinden konutu teslim etmesini istemesi nisbi haktır.
Yenilik Doğuran HakKullanıldığında yeni bir hukuki durum yaratan veya mevcut durumu değiştiren haklardır. Örneğin; bir taşınmazı önalım hakkı ile satın almak, yeni bir mülkiyet ilişkisi doğurur.
Aslen İktisapBir hakkın, önceki bir sahibinden devralınmaksızın doğrudan kazanılmasıdır. Sahipsiz bir balığı tutan kişinin onun mülkiyetini kazanması aslen iktisaptır.
Devren İktisapBir hakkın önceki sahibinden yeni sahibine devredilmesidir. Bir otomobilin satış sözleşmesiyle alıcıya geçmesi devren iktisaptır.
Kişilik HaklarıKişinin maddi ve manevi varlığı üzerindeki, para ile ölçülemeyen haklardır. İsim hakkı veya vücut bütünlüğü üzerindeki haklar buna örnektir.
Mücbir SebepÖnceden tahmin edilemeyen ve karşı konulamayan dış etkenlerdir. Deprem veya sel nedeniyle bir borcun ifa edilememesi mücbir sebep sayılır.
Tüzel KişiHukuk düzeninin kişilik tanıdığı kişi veya mal topluluklarıdır. Bir dernek veya vakıf, kendine özgü hak ve borçlara sahip bir tüzel kişidir.
Şuf'a (Önalım) HakkıBir taşınmazın üçüncü kişiye satılması durumunda, hak sahibinin tek taraflı beyanla öncelikli alıcı olma hakkıdır. Bu, kurucu nitelikte bir yenilik doğuran haktır.
ZamanaşımıBir hakkın kanunda belirtilen süre içinde kullanılmaması sonucu dava edilebilme niteliğini kaybetmesidir. Borçlar hukukunda alacak hakkı belirli bir süre sonra zamanaşımına uğrar.
Hak Düşürücü SüreHakkın bizzat kendisinin sona ermesine yol açan süredir. Mirasın reddi için tanınan 3 aylık süre, hak düşürücü bir süredir ve yargıç tarafından resen dikkate alınır.
İrtifak HakkıBir başkasının mülkiyetindeki taşınmaz üzerinde, sahibine kullanma veya yararlanma yetkisi veren sınırlı ayni haktır. Geçit hakkı buna tipik bir örnektir.
Sıkı Sıkıya Bağlı HaklarSadece hak sahibi tarafından bizzat kullanılabilen, devredilemeyen haklardır. Boşanma davası açma hakkı, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır.
Statü HaklarıKamu görevlilerinin kurumlarıyla olan ilişkilerinden doğan haklardır. Yıllık izin kullanma hakkı, bir statü hakkı örneğidir.

Diğer Önemli Bilgiler

İyiniyet Kuralı

MK m.3, kişinin bir hukuki işlemde önemli bir noksanlığı bilmemesi durumunda korunmasını sağlar. Hak kazanırken kişinin bilgisizliği bazı durumlarda hoş görülür.

Mirasın Reddi Süresi

MK m.606/1 uyarınca miras 3 ay içinde reddedilebilir. Bu, hak düşürücü bir süredir ve geçirilirse miras reddedilemez.

Kiracılık Hakkının Şerhi

Nisbi bir hak olan kiracılık hakkı, tapu siciline şerh edilirse kuvvetlendirilmiş olur. Böylece yeni malike karşı da ileri sürülebilir.

Velayet Hakkı

Reşit olmayan küçükler üzerinde ana-babanın sahip olduğu, terbiye ve mallarını yönetme yetkilerini içeren mutlak bir haktır. Kişiler üzerindeki mutlak haklara örnektir.

Vesayet Hakkı

Velisi olmayan küçükler veya kısıtlılar için mahkemece atanan vasi tarafından kullanılan haktır. Kişinin korunmasını amaçlar.

Siyasi Haklar

AY m.67/3'e göre 18 yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halk oylamasına katılma hakkına sahiptir. Bu, kamu hukuku haklarından biridir.

Manevi Tazminatın Mirası

Manevi tazminat hakkı sıkı sıkıya şahsa bağlı bir hak olmasına rağmen, istisnai olarak mirasçılara intikal edebilen bir haktır.

Sınavda Dikkat Et

  • Mutlak ve nisbi hak ayrımını iyi kavrayın; mutlak haklar herkese, nisbi haklar sadece borçluya karşı ileri sürülür.
  • Yenilik doğuran hakların (inşai haklar) tek taraflı irade beyanıyla sonuç doğurduğunu ve geri dönülemez olduğunu unutmayın.
  • Zamanaşımı ile hak düşürücü süre farkına dikkat edin; hak düşürücü süre yargıç tarafından resen (kendiliğinden) dikkate alınır.
  • Kişiliğin başlangıcında 'sağ ve tam doğma' şartını, mirasçılıkta ise 'ana rahmine düşme' istisnasını karıştırmayın.
  • Tüzel kişilerin her hakkı kazanamayacağını (insanlara has olanlar hariç) ve amaçlarının hukuka uygun olması gerektiğini hatırlayın.
  • Şerh işleminin nisbi hakları nasıl kuvvetlendirdiğini (örneğin kira şerhi) örnekleriyle zihninizde canlandırın.