Ünite 12: ULUSLARARASI TİCARET ve İLİŞKİLER

Havana Konferansı (1947-1948)

Birleşmiş Milletler Ticaret ve İstihdam Konferansı'nın Kasım 1947 - Mart 1948 tarihleri arasında Havana'da yapılan toplantısında Uluslararası Ticaret Örgütü'nün (ITO) kurulması öngörülmüştür. Bu konferans sonucunda imzalanan Havana Sözleşmesi, uluslararası ticaretin serbestleştirilmesi ve gümrük indirimleri yolunda atılan tarihi bir adımdır.

1980'li Yıllarda Küresel Ticari Dengesizlikler

1980'li yıllar ödemeler bilançosu açık verenler ile fazla verenlerin kutuplaştığı bir dönem olmuştur. ABD 1000 milyar dolarlık ticaret açığıyla karşılaşmış ve bu açığın %40'ı Japonya ile olan ticaretine dayanmıştır. Almanya ve Japonya ödemeler bilançosunda devasa fazlalar vermiştir.

Uruguay Turu Görüşmeleri (1986-1993)

15 Eylül 1986'da Uruguay'ın Punta del Este kentinde başlayan görüşmeler planlanan 4 yılı aşarak Aralık 1993 sonunda tamamlanabilmiştir. GATT tarihinin en kapsamlı ve en çetin müzakeresi olup, dünya ticaret sistemini kökten değiştirerek WTO'nun kurulmasını sağlamıştır.

Marakeş Anlaşması (15 Nisan 1994)

Uruguay Round müzakereleri sonucunda 15 Nisan 1994 tarihinde Fas'ın Marakeş kentinde imzalanan Nihai Senet, Dünya Ticaret Örgütü Anlaşması'nı resmi olarak içermiş ve 1 Ocak 1995 tarihinde yürürlüğe girerek küresel ticarette yeni bir devir başlatmıştır.

Anahtar Kavramlar

GATT (Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması)İkinci Dünya Savaşı sonrasında uluslararası ticaretin serbestleştirilmesi, gümrük vergilerinin azaltılması ve miktar kısıtlamalarının kaldırılması amacıyla kurulan geçici nitelikteki uluslararası ticaret anlaşmasıdır. 1993 Uruguay Turu sonrasında yerini Dünya Ticaret Örgütü'ne bırakmıştır.

En Çok Kayırılan Ülke Kuralı (MFN)GATT'ın özünü oluşturan ilkeye göre, üye ülkelerin ithalat-ihracat vergi ve resimlerinde bir ülkeye tanıdıkları ayrıcalığı diğer bütün üye ülkelere de tanımak zorunda olmasıdır. Bu kural uluslararası piyasalarda ihracatçılar arasında eşitliği sağlar.

DampingBir malın dış pazarlarda iç pazardakinden daha düşük fiyatla veya maliyetinin altında ihraç edilmesidir. GATT bu uygulamayı mahkum etmiş olup, üye ülkelerin dampingli mallar üzerine anti-damping vergisi koymasına izin vermiştir.

Karşılıklılık (Reciprocity)Bir ülkenin diğer bir ülkenin ihracatına uyguladığı tarifeleri düşürmesi veya ticari engelleri azaltması durumunda, bundan yararlanan ülkeden de benzer uygulamaları yapmasını talep etmesi ilkesidir.

Uruguay Turu1986-1993 yılları arasında gerçekleştirilen, GATT tarihinin en kapsamlı ve en çetin ticaret müzakereleridir. Bu tur sonucunda tarım ve hizmetler ticaret kurullarına dahil edilmiş ve GATT, Dünya Ticaret Örgütü'ne (WTO) dönüştürülmüştür.

Dünya Ticaret Örgütü (WTO/DTÖ)Uruguay Raund müzakereleri sonucunda Marakeş Anlaşması ile kurulan, 1 Ocak 1995'te yürürlüğe giren ve küresel ticaret kurallarını uygulayan resmi uluslararası örgüttür. Üye devletler tarafından konsensüs esasına göre yönetilir.

GATS (Hizmet Ticareti Genel Anlaşması)Uruguay Round Sonuç Belgesi kapsamında imzalanan, uluslararası hizmet ticaretine ilişkin temel kavram, kural ve ilkeleri ortaya koyan ilk çok taraflı anlaşmadır. Türkiye de bu anlaşmanın kurucu üyesidir.

UNCTAD (Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı)Gelişmekte olan ülkelerin ekonomik kalkınmasını sağlamak, ticaretin yeniden yapılandırılması için öneriler geliştirmek amacıyla 1964 yılında kurulan BM organıdır. Kuzey-Güney diyaloğunun temel kuruluşu olmayı amaçlar.

Yetmişyediler Grubu (G-77)UNCTAD konferanslarında ve uluslararası platformlarda gelişmekte olan ülkelerin ortak çıkarlarını savunmak ve seslerini duyurmak amacıyla bir araya geldikleri siyasi ve ekonomik dayanışma grubudur.

Genel Referanslar Sistemi1968 Yeni Delhi Konferansı'nda kabul edilen, gelişmiş ülke piyasalarında gelişmekte olan ülkelerin ihraç edeceği bazı endüstri ürünlerine düşük gümrük tarifesi uygulanmasını sağlayan sistemdir.

ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü)1919 Versailles Anlaşması ile kurulan ve 1946'da BM'nin ilk uzman kuruluşu olan yapıdır. Çalışanlara sosyal adalet sağlamak, çalışma koşullarını iyileştirmek ve uluslararası emek standartları oluşturmakla görevlidir.

FAO (Gıda ve Tarım Örgütü)1945 yılında kurulan, dünya nüfusunun karşı karşıya olduğu beslenme yetersizliği, açlık ve yoksulluğa karşı mücadele eden ve hükümetler arası tarımsal iş birliğini savunan BM uzman kuruluşudur.

IFAD (Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu)1974 Dünya Gıda Konferansı kararlarıyla temelleri atılan ve 1977'de yürürlüğe giren, gelişmekte olan ülkelere tarımsal kalkınma için ek mali kaynak sağlayan fondur.

OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü)1960 yılında Bağdat'ta kurulan uluslararası petrol kartelidir. Amacı dünya petrol fiyatlarını yükseltmek, üye ülkelerin gelirlerini artırmak ve üretim kotaları belirlemektir.

IEA (Uluslararası Enerji Ajansı)1974 yılında OECD bünyesinde petrol ithal eden ülkeler tarafından kurulan; petrol stokları oluşturmak, enerji güvenliğini sağlamak ve ithal petrole bağımlılığı azaltmak amacıyla çalışan kuruluştur.

OAPEC (Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri Örgütü)1968 yılında Arap ülkeleri arasında daha sıkı iş birliği kurmak, tanker filosu oluşturmak ve gerektiğinde petrolü siyasi bir silah olarak kullanmak amacıyla kurulan örgüttür.

NEA (Nükleer Enerji Ajansı)1956'da OECD içinde kurulan ve nükleer enerjinin barışçıl amaçlarla üretim ve kullanımında üye ülkeler arasında iş birliğini artırmayı amaçlayan bağımsız kuruluştur.

IAEA (Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı)1957'de Viyana merkezli olarak kurulan, BM sisteminde yer alan ancak bağımsız hükümetler arası bir kuruluş olan ajanstır. Amacı atom enerjisinin barış ve refah için kullanılmasını sağlamaktır.

WIPO (Dünya Fikri Mülkiyet Hakları Örgütü)1967 Stokholm Sözleşmesi ile kurulan ve dünyada fikri mülkiyet haklarının (patent, telif hakları vb.) uluslararası düzeyde korunmasını ve ülkeler arası iş birliğini sağlayan kuruluştur.

NAFTAABD, Kanada ve Meksika arasında kurulan, siyasi birlik hedefi olmayan ancak serbest ticaret alanları yaratan ve GATT kurallarıyla tam uyumluluğu tartışılan bölgesel ticari bloktur.

Diğer Önemli Bilgiler

WTO'nun Üye Yapısı ve Konsensüs Esası

Dünya Ticaret Örgütü'nün günümüzdeki üye sayısı 160 olup, yaklaşık 30 ülkenin üyelik görüşmeleri ve 24 gözlemci ülkesi bulunmaktadır. Kararların önemli bir kısmı en az iki yılda bir toplanan Bakanlar Konferansı'nda 'konsensüs' (oydaşma) esasına göre alınmaktadır.

Cenevre Konferansı ve UNCTAD'ın Kuruluşu (1964)

BM Genel Kurulu'nun çağrısıyla Mayıs-Haziran 1964'te Cenevre'de toplanan konferans sonucunda, gelişmekte olan ülkelerin haklarını savunmak amacıyla 30 Aralık 1964 tarihli BM Genel Kurulu kararıyla UNCTAD resmi olarak kurulmuştur.

Yeni Delhi Konferansı ve Genel Referanslar Sistemi (1968)

1968 yılında yapılan ikinci UNCTAD Konferansı'nda, gelişmekte olan ülkelerin ihraç edeceği endüstri ürünlerine gelişmiş ülke piyasalarında düşük gümrük tarifesi uygulanmasını öngören Genel Referanslar Sistemi kabul edilmiştir.

OPEC'in Kuruluşu (14 Eylül 1960)

Çok uluslu petrol şirketlerinin Ağustos 1960'ta petrol fiyatlarını düşürmesi üzerine İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Venezuela kurucu devletler olarak 14 Eylül 1960'ta Bağdat'ta OPEC'i kurmuşlardır.

Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) Kuruluşu (Kasım 1974)

Kasım 1974'te Türkiye'nin de aralarında bulunduğu 16 petrol ithal eden OECD üyesi devlet tarafından, OECD Konseyi kararıyla petrol krizlerine karşı önlem almak amacıyla kurulmuştur.

OAPEC'in Kuruluşu (Ocak 1968)

1967 İsrail-Mısır savaşından sonra Arap ülkeleri arasında daha sıkı iş birliği sağlamak, tanker filosu kurmak ve petrolü gerektiğinde siyasi bir silah olarak kullanmak amacıyla Ocak 1968'de kurulmuştur.

Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) BM'ye Katılışı (1946)

1919 Versailles Anlaşması içinde doğan ILO, 19 Aralık 1946 tarihinde Birleşmiş Milletler ile yapılan anlaşmanın yürürlüğe girmesiyle birlikte BM sistemi içindeki ilk uzman kuruluş unvanını almıştır.

Dünya Gıda Programı'nın (WFP) Kuruluşu (1962)

1962 yılında Birleşmiş Milletler ve FAO ortaklığıyla, gelişmekte olan ülkelerdeki tarımsal gıda fazlalarının gıdadan yoksun bölgelere adil bir şekilde dağıtımını sağlamak amacıyla çok yanlı yardım programı olarak kurulmuştur.

Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu (IFAD)

1974 yılında toplanan Dünya Gıda Konferansı'nda başlatılan çalışmalar sonucunda sözleşmesi onaylanarak 11 Aralık 1977'de yürürlüğe girmiş ve gelişmekte olan ülkelere tarımsal kalkınma için ek mali kaynak sağlamaya başlamıştır.

Dünya Fikri Mülkiyet Hakları Örgütü (WIPO)

1967 yılında Stokholm'de imzalanan sözleşmeyle temelleri atılan WIPO, 1970'te yürürlüğe girmiş ve 1974 yılında uzman kurum statüsü kazanarak merkezi Cenevre'de faaliyet göstermeye başlamıştır.

GATS ve Uluslararası Hizmet Ticareti

15 Nisan 1994 Marakeş Anlaşması kapsamında yer alan GATS (Hizmet Ticareti Genel Anlaşması), uluslararası hizmet ticaretine ilişkin temel kural ve ilkeleri getiren ilk çok taraflı anlaşmadır ve Türkiye de bu anlaşmanın kurucu üyesidir.

Sınavda Dikkat Et

GATT'ın en temel ilkesi olan 'En Çok Kayrılan Ülke Kuralı'nın (MFN) tanımını ve istisnalarını (gümrük birlikleri) mutlaka ezberleyin; sınavlarda sıkça sorulur.
GATT'ın Uruguay Turu (1986-1993) sonucunda Dünya Ticaret Örgütü'ne (WTO) dönüştüğünü ve WTO'nun 1 Ocak 1995'te yürürlüğe girdiğini unutmayın.
UNCTAD bünyesinde gelişmekte olan ülkelerin oluşturduğu grubun 'Yetmişyediler Grubu' (G-77) olduğunu karıştırmayın.
Hizmet ticaretini küresel ticari kurallara bağlayan ilk çok taraflı anlaşmanın GATS olduğunu ve Türkiye'nin kurucu üye olduğunu göz ardı etmeyin.
OPEC'in 1960 yılında Bağdat'ta kurulan kurucu üyeleri (İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan, Venezuela) ile daha sonradan katılan ülkeleri ayırt edebilmelisiniz.
UNCTAD kararlarının 'onaylama prensibine' dayanması nedeniyle bağlayıcı olmadığını, bu durumun örgütün etkinliğini sınırladığını not edin.
WIPO'nun fikri mülkiyet haklarını koruduğunu ve merkezinin Cenevre olduğunu, IAEA'nın ise Viyana merkezli bağımsız bir kuruluş olduğunu karıştırmayın.