Ünite 13: Ekonomik Faaliyetlerde Kullanılan Fosil Yakıtlar ve Çevre İlişkisi

Ekonomik Faaliyetlerde Kullanılan Fosil Yakıtlar ve Çevre İlişkisi - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 322

Silâhtar Ağa Termik Santrali

Türkiye'nin ilk termik santrali olup, İstanbul'un elektrik ihtiyacını karşılamak amacıyla 1913 yılında işletmeye açılmıştır. Bu tesis, Türkiye'de termik kaynaklı elektrik üretiminin tarihsel başlangıcını temsil eder.

Yatağan Termik Santrali Çevre Felaketi

Yatağan Termik Santrali'nde günde 15 bin ton kömür kullanılmakta ve çevreye her gün 50 ton baca külü, 600 ton kükürtdioksit ile 5000 ton atık kül saçılmaktadır. Bu yoğun kirlilik bölgedeki çam ormanlarının kurumasına ve asit yağmurlarına yol açmaktadır.

Meksika Körfezi Deepwater Horizon Sızıntısı

20 Nisan 2010 tarihinde BP'nin lisansına sahip Transocean şirketine ait platformda patlama meydana gelmiştir. 15 Temmuz 2010'da durdurulabilen sızıntı için yaklaşık 48 bin kişi çalışmış ve 17.7 milyar dolar harcanmıştır.

Batı Karadeniz Taşkömürü Rezervi

Batı Karadeniz Bölümü, sahip olduğu 1.3 milyar tonluk rezerviyle Türkiye'nin tek ve en önemli taşkömürü üretim sahasıdır.

Anahtar Kavramlar

Fosil YakıtlarHayvansal ve bitkisel kökenli kalıntıların milyonlarca yıl boyunca toprak altında yüksek basınç ve jeolojik sıcaklığa maruz kalarak fosilleşmesiyle oluşan katı, sıvı ve gaz halindeki enerji kaynaklarıdır. Kömür, petrol ve doğalgaz bu grubun temel örnekleridir.

Modern ZiraatMakineleşme, sulama, gübreleme ve zirai mücadeleye dayanan, enerji kanunları çerçevesinde fosil yakıt enerjisini gıda enerjisine dönüştüren tarımsal üretim sistemidir.

Çevresel Kirlenmeİnsanların endüstriyel ve ekonomik etkinlikleri sonucu oluşan katı, sıvı ve gaz atıkların toprağa, suya ve havaya bırakılması, radyoaktif maddelerin yayılmasıyla ekolojik dengenin bozulmasıdır. Örneğin, kömür santrallerinin yaydığı kükürtdioksit gazı hava kirliliğine yol açar.

Karbon Dioksit EmisyonuFosil yakıtların yakılması ve endüstriyel faaliyetler neticesinde atmosfere salınan karbondioksit gazı miktarını ifade eder. Türkiye'de karbondioksit emisyonu 1990'dan 2016'ya kadar ciddi oranda artış göstermiştir.

Termik SantralKömür, petrol veya doğalgaz gibi fosil yakıtların yakılmasıyla açığa çıkan ısı enerjisini elektrik enerjisine dönüştüren tesislerdir. Türkiye'deki ilk örneği İstanbul'daki Silâhtar Ağa santralidir.

İstihraç (Çıkarınım)Yeraltında bulunan madenlerin, özellikle kömürün yeryüzüne çıkarılması faaliyetini ve madencilik işlemlerini tanımlayan teknik bir terimdir.

Asit YağmurlarıFosil yakıtların (özellikle kömür ve petrol türevleri) yakılmasıyla havaya yayılan kükürtdioksit ve nitrojen gazlarının bulutlardaki su buharı ile birleşerek yeryüzüne asit karakterli yağışlar şeklinde düşmesi olayıdır. Yatağan Termik Santrali çevresinde ormanların kurumasında bu durum etkilidir.

Strip Mining (Sıyırma Madenciliği)Yeryüzüne yakın kömür yataklarını çıkarabilmek için üstteki toprak ve kaya tabakasının tamamen kaldırılması suretiyle yapılan bir kömür üretim işlemidir.

Yeşil EkonomiÇevreye duyarlı, enerji tasarrufu sağlayan akıllı binaların yapılması, organik tarımın yaygınlaştırılması ve zararlı atık yaratmayan enerji kaynaklarının kullanıldığı sürdürülebilir ekonomik yaklaşımdır.

Muharrik KuvvetMakineleri, araçları veya mekanik sistemleri hareket ettiren, çalıştıran güç kaynağıdır; petrol 1900'lerden sonra bu rolde öne çıkmıştır.

Kaya GazıOluştuğu ana kayayı terk edemeyerek kayacın gözeneklerinde sıkışıp kalmış olan hidrokarbon kökenli sıkışmış doğalgazdır. Trakya, Diyarbakır ve Erzurum'da varlığı tespit edilmiştir.

Hidrolik Çatlatma (Fracking)Kaya gazı rezervlerini serbest bırakmak için toprağın derinliklerine yüksek basınçlı su ve toksik kimyasalların verilmesi işlemidir. Su kaynaklarını kirletme riski taşıdığı için bazı ülkelerde yasaklanmıştır.

Sıvılaştırılmış Doğalgaz (LNG)Doğalgazın taşınması ve depolanması amacıyla sıvı hale getirilmiş formu olup, Türkiye Cezayir ve Nijerya gibi ülkelerden bu formda ithalat yapmaktadır.

Boru HattıPetrol ve doğalgazın kaynak bölgelerden tüketim merkezlerine veya limanlara güvenli bir şekilde taşınması için döşenen devasa boru sistemleridir; Rusya ile Türkiye arasında bu hatlar mevcuttur.

OECD ÜlkeleriEkonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü'ne üye olan ülkeler olup, dünya uranyum üretiminin büyük kısmını gerçekleştiren ve belirli oranlarda fosil rezervine sahip gelişmiş ülkeler grubudur.

Transocean Deepwater Horizon20 Nisan 2010 tarihinde Meksika Körfezi'nde patlayarak batan ve devasa petrol sızıntısına neden olan BP lisanslı petrol sondaj platformudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye'nin CO2 Emisyon Artışı

Türkiye'de fosil yakıt kullanımından kaynaklanan karbondioksit emisyonu 1990 yılında 127.1 MtCO2 iken, 2013 yılına kadar %123 oranında artarak 283.8 MtCO2'ye, 2016'da ise 292 MtCO2'ye yükselmiştir.

Hamitabat Doğalgaz Keşfi

Türkiye'de ilk kez 1976 yılında Hamitabat'ta doğalgazdan enerji kaynağı olarak yararlanılmaya başlanmıştır. Bu gelişme ülke içindeki ilk yerli doğalgaz kullanım adımıdır.

Kömür Santrallerinde Radyoaktif Madde

Çevre Koruma Ajansı'nın analizine göre 1000 MW elektrik üreten bir kömür santralinde yanma sonucunda 5.2 ton uranyum, 12.8 ton toryum ve yaklaşık 0.33 ton radyoaktif potasyum açığa çıkmaktadır.

Mescid-i Süleyman Petrol Sahası

Orta Doğu'nun ilk büyük petrol rezervlerinden biri olan Mescid-i Süleyman şehri İran'da keşfedilmiş ve petrolün küresel iktisadi yükselişinde milat oluşturmuştur.

Türkiye'nin Doğalgaz İthalat Oranı

Türkiye, 2015 yılı verilerine göre yaklaşık 980 milyon metreküp gaz üretirken 27 milyar metreküp gaz tüketmiş, yani doğalgaz ihtiyacının %97.3'ünü ithalat yoluyla karşılamıştır.

Rusya'dan Boru Hattı İthalatı

Türkiye, tükettiği doğalgazın 18 milyar metreküpünü (%67'sini) iki ayrı boru hattı vasıtasıyla doğrudan Rusya Federasyonu'ndan almaktadır.

Fransa ve Bulgaristan'da Kaya Gazı Yasağı

Fransa ve Bulgaristan, içme suyu kaynaklarını hidrolik çatlatma (fracking) yöntemindeki toksik kimyasallarla kirletme riski taşıdığı gerekçesiyle bu yöntemi ve kaya gazı arama faaliyetlerini yasaklamıştır.

TPAO Kaya Gazı Çalışmaları

TPAO öncülüğünde yürütülen araştırmalar sonucunda Türkiye'de Diyarbakır, Erzurum ve Trakya olmak üzere üç farklı alanda kaya gazı ve petrol sahalarının varlığı resmi olarak tespit edilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Fosil yakıtların oluşum sürecinin milyonlarca yıllık jeolojik basınca ve sıcaklığa dayandığını unutmayın; sınavda bu süreci sorabilirler.
Türkiye'nin ilk termik santralinin 1913'te açılan Silâhtar Ağa olduğunu, ilk yerli doğalgaz kullanımının ise 1976'da Hamitabat'ta başladığını karıştırmayın.
Türkiye'nin doğalgazda %97.3 gibi çok yüksek bir dışa bağımlılık oranına sahip olduğunu ve bunun %67'sinin Rusya'dan boru hatlarıyla alındığını mutlaka ezberleyin.
Kaya gazı üretiminde kullanılan 'hidrolik çatlatma' (fracking) yönteminin su kirliliği riski nedeniyle Fransa ve Bulgaristan'da yasaklandığı bilgisi sınavda soru potansiyeli taşır.
Petrolün kömüre göre en büyük avantajının taşınma sırasında ağırlık kaybının sıfır olması olduğunu kesinlikle unutmayın.
Meksika Körfezi'ndeki Deepwater Horizon petrol sızıntısının BP'ye ait olduğunu ve 2010 yılında gerçekleştiğini tarih/isim eşleştirme soruları için not edin.
Türkiye'de taşkömürünün Batı Karadeniz Bölümü'nde (1.3 milyar ton rezerv) yer aldığını, kaya gazı tespit edilen sahaların ise Diyarbakır, Erzurum ve Trakya olduğunu iyi ayırt edin.