Ünite 7: Karışım; Bileşim ve Alaşım Hesapları

Saf Metallerin İşlenme Zorluğu

Kıymetli madenler saf hallerinde çok yumuşak olduklarından işlenmeleri zordur. Bu nedenle endüstride ve kuyumculukta bakır, nikel gibi metallerle alaşım haline getirilerek kullanılırlar.

Alaşımların Tarihsel Kullanımı

Geçmişten günümüze kadar alaşımlar, devletler tarafından para basımında ve dayanıklı, değerli süs eşyalarının yapımında en temel malzeme olarak kullanılmıştır.

Dişçilikte Protez Yapımı

Demir, nikel ve krom metallerinin bir araya getirilmesiyle elde edilen özel alaşımlar, yüksek korozyon direnci ve biyolojik uyumluluğu nedeniyle diş hekimliğinde protez yapımında tercih edilir.

Alaşım Oluşturmanın İki Temel Amacı

Alaşım oluşturmanın en önemli iki amacı, üretim maliyetlerini düşürmek ve saf metallere kıyasla daha sağlam, kaliteli ve kullanışlı yeni malzemeler elde etmektir.

Anahtar Kavramlar

AlaşımMetallerin kendi özelliklerini kaybederek yeni bir özellik kazanmasıyla oluşturdukları homojen karışımlardır. Örneğin, bakır ile çinkonun eritilerek karıştırılmasıyla pirinç alaşımı elde edilir.

KülçeAlaşımların oluşturduğu karışım maddesinin genel adıdır. Külçeyi oluşturan tüm madenlerin oranlarının toplamı her zaman %100'e yani 1'e eşittir.

AyarBir alaşımda bulunan değerli saf madenin ağırlığı ile alaşımın toplam ağırlığı arasındaki orandır. A = S / T formülü ile hesaplanır.

Saf Maden Miktarı (S)Alaşım içerisinde bulunan ve değersiz maddelerden arındırılmış olan kıymetli metalin net kütlesidir. S = A x T formülü ile bulunur.

Toplam Ağırlık (T)Alaşımı oluşturan saf maden ile yabancı madenlerin kütlelerinin toplamıdır. T = S / A formülü ile hesaplanır.

Karat AyarÖzellikle altın alaşımlarında kullanılan ve temel ölçüsü 24 olan geleneksel ayar sistemidir. Örneğin, 18 ayar altın 18/24 oranında saf altın içerir.

Ondalık AyarTemel ölçüsü 1.000 olarak alınan ve ayarın ondalık kesirlerle ifade edildiği modern sistemdir. Örneğin, 0,820 ayar, 1000 gramda 820 gram saf maden olduğunu gösterir.

Yabancı MadenAlaşımın maliyetini düşürmek veya dayanıklılığını artırmak amacıyla saf madene eklenen bakır, çinko gibi değersiz metallerdir.

Ortalama AyarFarklı ağırlık ve ayarlardaki birden fazla külçenin eritilerek karıştırılması sonucu oluşan yeni alaşımın ayarıdır. Toplam saf maden miktarının toplam ağırlığa bölünmesiyle bulunur.

Ayar YükseltmekBir külçenin içindeki saf maden oranını artırmak amacıyla külçeye saf maden ekleme veya külçeden yabancı madde çıkarma işlemidir.

Ayar DüşürmekBir külçenin içindeki saf maden oranını azaltmak amacıyla külçeden saf maden çıkarma veya külçeye yabancı madde ekleme işlemidir.

24 Ayar AltınHiçbir yabancı madde içermeyen, %100 oranında saf altını ifade eden en yüksek karat ayarıdır.

22 Ayar Altın22/24 oranında saf altın ve 2/24 oranında bakır içeren, genellikle bilezik yapımında kullanılan altın alaşımıdır.

18 Ayar Altın18/24 oranında saf altın ve 6/24 oranında bakır içeren, takı ve mücevheratta yaygın kullanılan alaşımdır.

14 Ayar Altın14/24 oranında saf altın ve 10/24 oranında bakır içeren, mekanik dayanıklılığı yüksek altın alaşımıdır.

1.000 Ayar Gümüşİçerisinde yabancı metal barındırmayan, 1.000/1.000 oranında tamamen saf gümüşü ifade eden ayardır.

860 Ayar Gümüş860/1.000 oranında saf gümüş ve 140/1.000 oranında bakır içeren ticari gümüş alaşımıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Külçe Oran Toplamı Kuralı

Bir alaşımı oluşturan tüm bileşenlerin oransal toplamı her zaman %100'e yani 1'e eşittir. Örneğin, %35 bakır ve %65 altından oluşan bir külçenin toplam oranı 1'dir.

Karat Ayarında Temel Ölçü

Altın alaşımlarını ifade etmek için kullanılan karat ayar sisteminde temel ölçü 24'tür. Bu sistemde 24 ayar altın, %100 saf altın anlamına gelir.

Ondalık Ayarda Temel Ölçü

Ondalık ayar sisteminde temel ölçü 1.000 olarak kabul edilir. Örneğin, 820 ondalık ayarlı bir külçenin 1.000 gramında 820 gram saf maden bulunur.

Ondalık Ayarı Karat Ayarına Çevirme

0,750 olan ondalık ayarı karat ayarına çevirmek için değer 24 ile çarpılır ve 1.000'e bölünür. Bu işlem sonucunda 18 karat ayarı elde edilir.

Karat Ayarını Ondalık Ayara Çevirme

18 karat ayarındaki bir altının ondalık ayarını bulmak için karat değeri olan 18 sayısı 24'e bölünür ve 0,75 ondalık ayar değeri elde edilir.

Gümüş Alaşımlarında Standartlar

Gümüş alaşımlarında ticari olarak en çok kullanılan iki standart ayar mevcuttur. Bunlar 1.000 ayar saf gümüş ve 860 ayar gümüş alaşımıdır.

Yabancı Maden Çıkararak Ayar Yükseltme

0,725 ayarında 500 gramlık bir külçenin ayarını 0,875'e yükseltmek için külçeden 85,7 gram yabancı madenin çıkarılması gerekmektedir.

Sınavda Dikkat Et

A = S / T formülünde S'nin saf maden miktarını, T'nin ise toplam ağırlığı temsil ettiğini asla unutmayın; sınavda bu iki değişkenin karıştırılması yanlış sonuçlara yol açar.
Karat ayarını ondalık ayara çevirirken değeri her zaman 24'e bölmeniz gerekir, çünkü karat sisteminde temel ölçü birimi 24'tür.
Ondalık ayar sisteminde temel ölçünün 1.000 olduğunu unutmayın; örneğin 0,850 ayar demek 1.000 gramda 850 gram saf maden var demektir.
Ortalama ayar sorularında külçelerin ayar değerlerini doğrudan toplamayın; her zaman öncelikle her külçenin içindeki saf maden miktarını (S) ayrı ayrı hesaplayıp toplam kütleye bölün.
Ayar yükseltme ve düşürme sorularında formüldeki 'x' değerinin eklenecek/çıkarılacak saf maden mi yoksa yabancı maden mi olduğunu sorunun köküne bakarak dikkatlice ayırt edin.