Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
İktisat ilminin doğuşunun temel sebebi, bireylerin istek ve ihtiyaçlarının sınırsız olmasına karşılık, bu ihtiyaçları karşılamakta kullanılacak kaynakların kısıtlı (kıt) olmasıdır. Eğer dünyadaki tüm mal ve hizmetlere herkes sınırsızca ve engelsiz bir şekilde erişebilseydi, iktisat biliminin ortaya çıkmasına gerek kalmazdı.
Bilimsel olarak iktisat; emek, sermaye ve doğal kaynaklar gibi üretim faktörlerinin kıt olması ile insanların sınırsız ihtiyaçları arasındaki dengesizliği inceleyen ve bu dengesizliğin giderilmesi yollarını arayan bir disiplindir. Kıt kaynaklar gerçeği, bireyleri sürekli bir seçim yapmaya zorlar.
Bireyler ve toplumlar, sahip oldukları kıt kaynaklar arasından en iyi ve en rasyonel seçimi yaparak maksimum doyuma (faydaya) ulaşmayı hedeflerler. İktisadi analizlerin temelinde yatan bu optimizasyon çabası, tüm iktisadi karar birimlerinin davranışlarına yön vermektedir.
Mikro ve makro kelimeleri köken olarak Yunancadan gelmekte olup sırasıyla 'küçük' ve 'büyük' anlamlarını taşımaktadır. Mikro iktisat, bireylerin tekil tüketim davranışlarını ve firmalar ile sanayi kollarının bağımsız üretim kararlarını inceleme konusu yapar.
Mikro iktisadın temel odağı, tüketicilerin bütçeleriyle maksimum faydayı, firmaların ise üretim faktörleriyle maksimum kârı nasıl elde edeceği sorularıdır. Bu analizlerde her bir birimin davranışı birbirinden bağımsız ve münferit olarak ele alınır.
Buna karşılık makro iktisat, toplumun genel tüketim eğilimlerini, firmaların genel üretim düzeyini ve ekonominin bütününe ait toplam büyüklükleri inceler. Toplam üretim, toplam harcama ve fiyatlar genel seviyesi gibi makro büyüklükler ekonominin bir bütün olarak nasıl işlediğini anlamak için analiz edilir.
Modern makro iktisadın doğup gelişmesinde üç temel tarihsel ve kuramsal gelişme rol oynamıştır. Bunlardan ilki, iktisadi olaylarla ilgili sistematik verilerin toplanması ve istatistiki bilgilerin elde edilmeye başlanmasıdır.
İkinci etken, ülkelerin tarihi boyunca yaşadığı ekonomik dalgalanmaları anlamak ve bu dalgalanmaların olumsuz etkilerini ortadan kaldırmak için gösterilen çabalardır. Dalgalanmaların doğasını kavramak teorik altyapıyı güçlendirmiştir.
Üçüncü ve en belirleyici dönüm noktası ise 1929 yılında ABD'de başlayıp kısa sürede tüm batı dünyasını kasıp kavuran 'Büyük Buhran'dır. Bu derin kriz ortamı, klasik iktisat politikalarının yetersizliğini ortaya koymuş ve modern makro iktisadın doğuşunu hızlandırmıştır.
Makro iktisat temel olarak beş büyük ekonomik sorun ve konuyla yakından ilgilenir: Ekonomik büyüme, işsizlik, enflasyon, gelir dağılımı ve ödemeler dengesi. Bu beş başlık, bir ülkenin makroekonomik sağlığının ana göstergeleridir.
Büyüme ve işsizlik, kaynakların etkin kullanımı ve refahın artırılması açısından kritik öneme sahiptir. %3-4 arasındaki işsizlik oranı doğal işsizlik kabul edilirken, %6 ve üzeri oranlar ekonomi için ciddi kriz sinyali olarak değerlendirilir.
Enflasyon (fiyatlar genel seviyesindeki sürekli artışlar) ve adaletsiz gelir dağılımı toplumsal düzeni sarsan unsurlardır. Ayrıca uluslararası ekonomik entegrasyonu ve döviz dengesini gösteren ödemeler dengesi (bilançosu) makro politikaların odağındadır.
Bir ekonomide belirli bir dönemde elde edilen gelir, yapılan üretim ve harcamaların ölçülmesinde kullanılan kurumsal muhasebe sistemine milli gelir muhasebesi denir. Bu sistem ülkenin ekonomik performansını rakamsal olarak ortaya koyar.
Toplam hasıla, bir yıl içinde üretilen tüketim ve yatırım mallarının nihai değerlerinin toplamıdır. Tüketim malları doğrudan ihtiyaçları karşılarken, yatırım malları gelecekteki üretim kapasitesini artırmaya yönelik üretilen mallardır.
Üretim analizlerinde çift sayımı (mükerrer hesaplamayı) önlemek için sadece nihai malların değeri veya üretim süreçlerindeki katma değerler hesaba katılır. Ara malların doğrudan toplama dahil edilmesi hesaplamayı şişirecektir.
Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH), bir ülke sınırları içinde bir yıl içinde üretilen nihai mal ve hizmetlerin brüt piyasa değeridir. Ev hanımının kendi evinde yaptığı temizlik üretime dahil edilmezken, ücretli temizlik hizmeti GSYİH'ya dahildir.
Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH) ise coğrafi sınırlara değil vatandaşlık bağma odaklanır. Ülke vatandaşlarının hem yurt içinde hem yurt dışında ürettikleri toplam değeri kapsarken, yabancıların yurt içinde yaptıklarını dışarıda bırakır.
Safi Milli Hasıla (SMH), GSMH'dan sermaye mallarının aşınması sonucu oluşan amortismanların düşülmesiyle elde edilir. Bu büyüklük ekonominin net üretim gücünü ve yıpranma payını arındırılmış halini gösterir.
Toplam gelir; emek, sermaye, doğal kaynaklar ve girişimcilik faktörlerinin üretime katkıları karşılığı elde ettikleri ücret, faiz, kâr ve rant toplamından oluşur. Milli gelir ise safi milli hasıladan dolaylı vergiler ile sübvansiyonlar arasındaki farkın çıkarılmasıyla bulunur.
Kişisel gelir, bireylerin fiilen elde ettiği gelirden sosyal sigorta primleri, dağıtılmamış şirket karları ve kurumlar vergisi kesilip; devletin yaptığı sübvansiyon ve transfer ödemelerinin (emekli maaşı, öğrenci kredisi vb.) eklenmesiyle bulunur.
Harcanabilir gelir ise kişisel gelirden doğrudan vergilerin (gelir vergisi, motorlu taşıtlar vergisi vb.) çıkarılmasıyla kalan ve bireylerin diledikleri gibi tüketim veya tasarrufa yöneltebilecekleri kısımdır.
Nominal GSYİH, cari yılın fiyatlarıyla hesaplandığı için enflasyon artışlarından doğrudan etkilenir. Reel GSYİH ise baz yılın sabit fiyatlarıyla hesaplandığı için sadece fiziki üretim miktarındaki değişimi gösterir.
İki dönem arasındaki gerçek büyümenin anlaşılabilmesi için nominal değerlerin mutlaka reel değerlere dönüştürülmesi gerekir. Bu dönüşümde kullanılan en temel araç GSYİH deflatörüdür.
GSYİH deflatörü, (Nominal GSYİH / Reel GSYİH) x 100 formülüyle hesaplanır ve ekonomideki genel fiyat hareketlerini, yani enflasyonu yansıtan temel bir endeks sayıdır.
GSYİH üç farklı yöntemle hesaplanabilir: Üretim, harcama ve gelir yöntemi. Üretim yönteminde tarım, sanayi ve hizmet sektörlerinin katma değerleri toplanır ve dolaylı vergiler/sübvansiyon ayarı yapılır.
Harcama yönteminde ise ekonomideki tüketim, yatırım, kamu harcamaları ve net ihracat (ihracat - ithalat) kalemleri toplanarak toplam hasılaya ulaşılır. Gelişmekte olan ülkelerde veri toplama zorlukları nedeniyle bu hesaplamalarda güçlükler yaşanabilir.
Gelir yönteminde üretim faktörlerinin elde ettiği ücret, faiz, kâr ve rant gelirleri toplanır. Transfer ödemeleri bu hesaba dahil edilmez, ancak amortismanlar ve dolaylı vergiler hesaba katılır.
Makro iktisatta değişkenler zaman boyutuna göre akım ve stok olmak üzere ikiye ayrılır. Akım değişkenler, belirli bir zaman aralığında (haftalık, aylık, yıllık) ölçülebilen ve akış gösteren büyüklüklerdir.
GSYİH, yıllık yatırım harcamaları, kamu harcamaları ve yıllık tasarruflar akım değişkenlere örnek olarak gösterilebilir. Bunlar belirli bir dönemin toplamını ifade eder.
Stok değişkenler ise belirli bir zaman aralığında değil, zamanın belirli bir 'anında' ölçülebilen ve geçmişten o ana kadar biriken toplamı gösteren büyüklüklerdir. Bireylerin serveti ve ülkenin toplam dış borcu stok değişkenlerin klasik örnekleridir.