Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Enflasyon, en temel tanımıyla fiyatlar genel seviyesinde meydana gelen sürekli artışlar süreci olarak ifade edilmektedir. Bir fiyat hareketinin enflasyon olarak kabul edilebilmesi için en kritik şart, bu artışların geçici değil süreklilik arz etmesidir; belirli dönemlerde görülen ve devamlılığı olmayan fiyat dalgalanmaları enflasyon olarak değerlendirilmez. Bu olgunun ortaya çıkmasındaki en temel iktisadi etken, ekonomideki mevcut toplam talebin toplam arzı aşmasıdır.
Enflasyonun yanı sıra ekonomide fiyatlar genel seviyesinde süreklilik arz eden düşüşler de yaşanabilir ve bu durum 'deflasyon' olarak adlandırılır. Öte yandan, bir ekonomide hem enflasyon olgusunun hüküm sürmesi hem de aynı anda işsizlik probleminin var olması durumu 'stagflasyon' kavramıyla açıklanır. Özellikle 1970'li yıllarda dünyada hem yüksek enflasyonun hem de artan işsizliğin aynı anda görülmesiyle ortaya çıkan kriz ortamı stagflasyon döneminin en somut tarihi örneğidir.
Reel ekonomide her mal ve hizmetin fiyatı aynı anda ve aynı oranda artmaz; bazı ürünlerin fiyatları yükselirken bazıları sabit kalabilir hatta düşüş gösterebilir. Bu nedenle enflasyon hesaplamalarında bireysel ürün fiyatları değil, piyasadaki genel fiyat düzeyi esas alınır. Piyasadaki genel fiyat düzeyi ise ekonomideki bütün mal ve hizmetlerin ya da çok büyük bir kısmının fiyat hareketlilikleri ağırlıklandırılarak belirlenmektedir.
Enflasyonun kaynakları incelendiğinde karşımıza iki ana kategori çıkmaktadır: Talep enflasyonu ve arz enflasyonu. Talep enflasyonu, bir ekonomide belirli bir dönemde üretilen mal ve hizmet miktarının, aynı dönemde ortaya çıkan toplam talebi karşılayamaması sonucunda beliren fiyat artışlarıdır. Devletin para arzını genişletici politikalar izlemesi, bireylerin geçmişteki tasarruflarını bozdurarak piyasaya sürmesi veya geleceğe yönelik iyimser beklentilerle bankaların kredi hacimlerini artırması talep enflasyonunu tetikleyen başlıca unsurlardır.
Arz enflasyonu ise toplam talepte herhangi bir artış olmaksızın, doğrudan toplam arzda meydana gelen azalmalar nedeniyle fiyatlar genel seviyesinin yükselmesidir. Hammadde, ara madde ve enerji fiyatlarında görülen artışlar, işçilik maliyetlerinin yükselmesi, tam rekabet koşullarının bozulması ve firmaların karları maksimize etmek amacıyla tekelleşmeye (monopol gücüne) gitmesi arz enflasyonunu körükleyen etkenlerdir. Ayrıca savaş veya kıtlık gibi olağandışı şoklar da toplam arz eğrisini sola kaydırarak arz enflasyonuna yol açar.
Arz şokları karşısında iktisadi karar birimi olan hükümetler Keynezyen politikaları devreye sokarak piyasaya müdahale edebilirler. Devletin daralma dönemlerinde daraltıcı veya genişletici para ve maliye politikalarıyla toplam talebi artırma çabaları, kısa vadede üretim düşüşlerini engellese de, uzun vadede tüketicilerin gelirlerini koruma refleksiyle ücret artışı talep etmesine ve fiyatların sürekli artarak enflasyonun kalıcılaşmasına neden olabilmektedir.
Beklenen enflasyon, mevcut enflasyon oranının gelecekte de aynı şekilde devam edeceği yönündeki toplumsal ve ekonomik beklentidir. Bu beklenti üreticiler açısından ileride fiyatların yükseleceği düşüncesiyle bugünden üretim yapma ve karı artırma isteği doğurarak kısa vadede toplam arzı ve istihdamı olumlu etkileyebilir. Tüketiciler açısından ise bugünkü harcamaları artırarak toplu sözleşmelerde sendikaların daha yüksek ücret talep etmesine zemin hazırlar. Ancak bu durum, fiyat artışlarının sarmal haline gelerek enflasyonun kronikleşmesine de yol açabilir.
Enflasyon hızlarına göre üç temel gruba ayrılmaktadır: Ilımlı enflasyon, kronik enflasyon ve hiperenflasyon. Ilımlı enflasyon (sürünen veya sinsi enflasyon), fiyat artışlarının çok düşük oranlarda seyrettiği türdür; gelişmiş ülkelerde %4 veya altında, gelişmekte olan ülkelerde ise %6 civarındadır ve yerli paraya olan güveni sarsmaz. Kronik enflasyon ise yıllık enflasyonun iki hatta üç haneli rakamlara (%10-15 ve üzeri) ulaştığı, yerli paranın tasarruf aracı olma özelliğini yitirerek bireylerin döviz ve gayrimenkule yöneldiği tehlikeli bir süreçtir.
Hiperenflasyon, mal ve hizmet fiyatlarının birkaç gün içinde hatta aynı gün içinde iki-üç katına çıktığı, yıllık enflasyonun %1000'leri aştığı en şiddetli enflasyon türüdür. Devletlerin aşırı para basması sonucunda ortaya çıkar; yerel para birimi tamamen değer kaybederek yerini altın, döviz veya trampa ekonomisine bırakır. Tarihteki en çarpıcı örneği Birinci Dünya Savaşı sonrasında Almanya'da yaşanmış ve ekmek fiyatları binlerce Mark seviyesine fırlamıştır.
Enflasyon toplumda gelir ve servet dağılımını, ödemeler dengesini, tasarruf ve yatırımları derinden sarsar. Sabit gelirli memur ve işçiler ücret zammını altı aylık veya yıllık dönemlerde alabildikleri için enflasyon karşısında alım güçleri erir; serbest meslek mensupları ve işverenler ise gelirlerini koruma avantajına sahip olduklarından refah artışı yaşarlar. Bu durum toplumda zengini daha zengin, fakiri daha fakir yapan derin bir gelir adaletsizliği yaratır.
Ödemeler dengesi açısından bakıldığında, yurtiçinde fiyatların artması dışarıdaki malları görece ucuzlatır; bu durum ithalatı artırırken ihracatı düşürür ve dış ticaret açığına yol açar. İthalat baskısı iç üretimi sekteye uğratarak işsizliği artırır ve kaynakların verimli üretim alanlarından rekabetin olmadığı düşük verimli alanlara kaymasına neden olur. Tasarruf tarafında ise, nominal faizden enflasyon oranının çıkarılmasıyla bulunan 'reel faiz' oranı enflasyonun altında kalırsa (negatif faiz), düşük ve orta gelirli bireyler tasarruftan vazgeçerek tüketime yönelir.
Yüksek gelir grubundaki bireyler ise enflasyon dönemlerinde tasarruflarını artırsa da, bu fonlar verimli yatırımlar yerine altın, döviz ve gayrimenkul gibi spekülatif alanlara kayar. Bu durum toplam arzın artmasını engeller ve enflasyonu daha da ivmelendirir. Alacak-borç ilişkilerinde ise yerli parayla borç vermek alacaklı için büyük bir kayıp, borçlu için kazanç demektir; bu durum piyasada dolarizasyonu hızlandırır.
Enflasyonun oranını hesaplamada temel olarak Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) ve Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH) Deflatörü olmak üzere iki ana yöntem kullanılır. TÜFE ile yapılan hesaplamalarda, seçilen baz yıla göre cari yıl endeksi ile önceki yıl endeksi arasındaki yüzde değişim formülü uygulanır; örneğin 2012 yılı TÜFE enflasyonu bu yöntemle hesaplanarak bireylerin tasarruflarındaki erime somut olarak ortaya konur.
GSYİH deflatörü ile ölçümde ise bir ekonomide bir yıl içinde üretilen bütün nihai mal ve hizmetlerin fiyat hareketleri baz alınır. TÜFE ile GSYİH deflatörü arasında hesaplama sonuçları bakımından farklar bulunur. TÜFE yalnızca şehirlerde yaşayan tüketicilerin satın aldığı sabit bir mal sepetini (ithal mallar dahil) kapsarken, GSYİH deflatörü köyleri de kapsayan tüm yurtiçi üretimi ve değişken mal sepetini hesaba katar.
TÜFE hesaplamalarında sepet içeriği sabit kalıp ithal ürünleri de kapsadığı için, genellikle GSYİH deflatörüne kıyasla daha yüksek enflasyon oranları vermesi beklenir. Bu iki endeks verisine Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) gibi resmi kurumlar aracılığıyla ulaşılmakta ve ekonomik politikalar bu verilere göre şekillendirilmektedir.
Enflasyonla mücadelede temel stratejiler toplam talebin kısılması veya toplam arzın artırılması üzerine kuruludur. Arzın azaldığı ve fiyatların yükseldiği stagflasyon ortamlarında özellikle arzı artırıcı politikaların uygulanması şarttır. Vergi oranlarının düşürülmesi, üretim ve yatırım iştahını artırarak toplam arz eğrisini sağa kaydırır ve fiyatlar genel seviyesini aşağı çeker.
Laffer Eğrisi analizine göre, vergi oranları belirli bir noktaya (v) kadar artırıldığında devletin vergi geliri artsa da, bu nokta aşıldığında vergi gelirleri dramatik şekilde düşer; çünkü aşırı yüksek vergiler üretimi öldürür, kayıt dışılığı ve vergi kaçakçılığını artırır. Bu nedenle vergi indirimleri hem arzı artırarak enflasyonu önler hem de ekonomik canlılığı, istihdamı ve milli geliri yükseltir.
Toplam talebi kısıcı para politikası araçları arasında Merkez Bankasının para arzını kısması, kanuni (zorunlu) karşılık oranlarını yükseltmesi ve açık piyasa işlemleriyle (tahvil/bono satışı) piyasadaki likiditeyi çekmesi yer alır. Zorunlu karşılıkların artırılması bankaların kredi verme kapasitesini düşürerek toplam talebi baskılar. Hiperenflasyon gibi aşırı durumlarda ise bu sıkı politikalara ek olarak doğrudan fiyat ve ücret kontrolleri ile verimlilik-ücret bağı kurulan denetim mekanizmalarına başvurulur.