Ünite 2: Enflasyonun Nedenleri

1970'li Yılların Stagflasyon Krizi

1970'li yıllarda dünya ekonomisinde bir yandan enflasyon tüm şiddetiyle hüküm sürerken, diğer yandan işsizliğin başgöstermesi sonucu ortaya çıkan derin kriz ortamı stagflasyon olarak adlandırılmıştır.

Birinci Dünya Savaşı Sonrası Almanya Hiperenflasyonu

Hiperenflasyonun en dramatik tarihi örneklerinden biri 1. Dünya Savaşı sırasında Almanya'da yaşanmış, para basımının kontrolden çıkmasıyla ekmek fiyatları kısa sürede 1000 Mark seviyelerine fırlamıştır.

Türkiye'nin Kronik Enflasyon Geçmişi

Türkiye ekonomisi, 2000'li yılların başına kadar uzun yıllar boyunca çift haneli rakamların görüldüğü kronik enflasyon olgusuyla mücadele eden ülkeler arasında yer almıştır.

2012 Yılı Türkiye TÜFE Enflasyonu Örneği

Ders notlarındaki verilere göre, 2011 yılı TÜFE endeksi 190 iken 2012 yılında 207 olmuş, bu formülasyonla Türkiye'nin 2012 yılı enflasyon oranı yüzde 8.97 olarak hesaplanmıştır.

Anahtar Kavramlar

EnflasyonFiyatlar genel seviyesinde meydana gelen sürekli ve kalıcı artış sürecidir. Geçici fiyat dalgalanmaları enflasyon sayılmaz; en temel sebebi toplam talebin toplam arzı aşmasıdır.

DeflasyonBir ekonomide fiyatlar genel seviyesinde süreklilik arz eden azalışlar durumudur. Enflasyonun tam zıttı bir fiyat hareketidir.

StagflasyonBir ekonomide aynı anda hem enflasyon olgusunun hüküm sürmesi hem de işsizlik probleminin var olması kriz durumudur. 1970'li yıllarda dünyada sıklıkla görülmüştür.

Talep EnflasyonuToplam talebin mevcut toplam arzı karşılayamadığı durumlarda ortaya çıkan fiyat artışlarıdır. Para arzının genişlemesi veya kredi hacminin artması bu türü tetikler.

Arz EnflasyonuToplam talepte artış yokken toplam arzın hammadde, enerji veya işçilik maliyetleri nedeniyle azalması sonucu oluşan enflasyondur.

Beklenen EnflasyonMevcut enflasyon oranının gelecekte de devam edeceği yönündeki genel piyasa beklentisidir. Üreticileri erken üretime, tüketicileri ise bugünkü tüketimi artırmaya iter.

Ilımlı EnflasyonFiyat artışlarının çok düşük oranlarda (%4 ila %6 civarı) seyrettiği, sürünen veya sinsi enflasyon olarak da bilinen ve yerli paraya güveni sarsmayan türdür.

Kronik EnflasyonYıllık enflasyon oranının iki veya üç haneli rakamlara (%10-15 düzeyinde veya üstü) ulaştığı, yerli paranın tasarruf aracı olmaktan çıktığı enflasyon türüdür.

HiperenflasyonFiyatların birkaç günde iki-üç katına çıktığı, yıllık %1000 ve üzeri oranların görüldüğü en şiddetli enflasyon türüdür. Örn; 1. Dünya Savaşı sonrası Almanya.

Reel FaizNominal faiz oranından enflasyon oranının çıkarılmasıyla elde edilen net faizdir. Enflasyonun altında kalırsa tasarruf sahibine negatif getiri sağlar.

TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi)Şehirlerde oturan tüketicilerin satın aldığı belirli bir mal sepetinin fiyat değişimlerini ölçerek yıllık veya aylık enflasyonu hesaplamada kullanılan endextir.

GSYİH DeflatörüBir ekonomide bir yılda üretilen bütün mal ve hizmetlerin fiyatlarını kapsayan ve değişken mal sepeti kullanan enflasyon ölçüm aracıdır.

Laffer EğrisiVergi oranları ile devletin topladığı vergi gelirleri arasındaki ilişkiyi gösteren eğridir. Vergi oranlarının aşırı artırılmasının vergi gelirlerini düşüreceğini savunur.

Diğer Önemli Bilgiler

10.000 TL Tasarrufun Enflasyonda Erimesi

2012 yılındaki yüzde 8.97'lik TÜFE enflasyonu baz alındığında, bankaya 10.000 TL yatıran bir kişinin yıl sonunda parasının 897 TL'lik kısmının enflasyon karşısında eridiği görülmektedir.

TÜİK Veri Kaynağı

Türkiye'de tüketici fiyat endeksleri ve resmi enflasyon hesaplamalarına dayanak oluşturan istatistiki verilere Türkiye İstatistik Kurumu'nun (TÜİK) resmi internet sayfasından ulaşılmaktadır.

Arthur Laffer ve Vergi Geliri Teorisi

İktisatçı Laffer tarafından geliştirilen model, vergi oranları belirli bir eşik noktasının üzerine çıkarıldığında vergi gelirlerinin dramatik şekilde azaldığını ve kayıt dışılığı tetiklediğini kanıtlamıştır.

GSYİH Deflatörü ile TÜFE Arasındaki Kapsam Farkı

TÜFE yalnızca şehirdeki tüketicilerin sabit sepetini ve ithal malları kapsarken, GSYİH deflatörü köyler dahil tüm yurtiçi üretimi ve değişken mal sepetini hesaplamaya dahil eder.

Merkez Bankası Açık Piyasa İşlemleri

Merkez Bankası, piyasadaki para arzını kısarak toplam talebi frenlemek ve enflasyonu düşürmek amacıyla piyasaya bono ve tahvil gibi menkul değerler ihraç ederek satış yapmaktadır.

Kanuni Karşılık Oranlarının Rolü

Bankaların tasarruf sahiplerinden topladıkları mevduatların güvence amacıyla Merkez Bankası'na yatırmak zorunda oldukları kısma kanuni karşılık denir; bu oranların artırılması kredi hacmini daraltır.

Sınavda Dikkat Et

Fiyat artışlarının enflasyon sayılabilmesi için 'süreklilik' şartı arandığını unutmayın; geçici fiyat artışları soru köklerinde çeldiricidir.
Stagflasyon ve deflasyon kavramlarının tanım karıştırılmasına çok uygundur; stagflasyon enflasyon + işsizlik, deflasyon fiyatların düşmesidir.
Talep enflasyonu ile arz enflasyonunun nedenlerini iyi ayırt edin; hammadde ve enerji maliyetleri arz enflasyonuna, para arzı artışı talep enflasyonuna girer.
Reel faiz hesaplamasını (Nominal Faiz - Enflasyon Oranı) sınavda mutlaka sorulabilecek pratik bir işlem olarak hafızanızda tutun.
TÜFE ile GSYİH deflatörünün farklarına (ithal mal kapsamı ve sepetin sabit/değişken olması) dikkat edin, sınavda karşılaştırma soruları sıklıkla gelir.
Laffer eğrisinde vergi oranlarının her zaman vergi gelirini artırmayacağını, belli bir noktadan sonra gelirlerin düştüğünü belirten mekanizmayı kavrayın.
Merkez Bankasının zorunlu karşılıkları artırmasının bankaların kredi verme kapasitesini düşürerek toplam talebi kıstığını unutmayın.