İktisat biliminin temel çıkış noktası, insan ihtiyaçlarının sınırsız olmasına karşın kaynakların (üretim faktörlerinin) kısıtlı olmasıdır. Emek, sermaye, müteşebbis ve toprak gibi üretim faktörlerinin hiçbir israf yapılmadan tamamen üretime dahil edilmesi çabası iktisadın özünü oluşturur. Makro iktisadi açıdan bakıldığında, üretim faktörlerinin tamamının üretime koşulması 'tam istihdam' veya 'tam kullanım' olarak adlandırılır. Mikro anlamda ise tam istihdam, üretim faktörlerinden yalnızca emek unsurunun tam kapasiteyle üretime katılması demektir. Üretim faktörlerinin tamamının üretime dahil edilemediği durumlar eksik istihdam olarak tanımlanır. Emek faktörü diğer üretim faktörlerinden farklı bir yapıya sahiptir; işgücünü temsil eden emek, kullanılmadığı takdirde ileriki dönemler için biriktirilemez ve sonraki zaman dilimlerinde üretime dahil edilemez. Bu durum, emek israfının kesinlikle telafi edilemeyeceğini gösterir. Emeğin tam kullanımı, ülke ekonomisine sağladığı maddesel katkının yanı sıra bireye çok önemli psikolojik ve sosyal tatminler de sağlar. Emek faktörünün israf edilmesi, bireylerde özgüven kaybına ve toplumda yabancılaşma gibi psikolojik sorunlara yol açar. Ayrıca istihdam edilmeyen nüfusun büyüklüğü, ülkenin ekonomik geleceğini de doğrudan tehdit eder. Teorik olarak tam istihdam arzu edilse de pratikte tamamen işlerliği yoktur. Şehir, meslek değiştiren ya da işinden memnun olmayıp yeni iş arayanların bulunması nedeniyle geçici işsizliklerin oluşması kaçınılmazdır. Emeğin %100 oranında istihdam edilmesi her zaman en ideal durum olarak kabul edilmez. Tam aksine, emeğin tamamının sıkı bir şekilde bağlanması yeni iş kollarının, yeni sektörlerin ve yeni mesleklerin ortaya çıkmasını engelleyebilir. Bu nedenle ekonomide %2 ila %3 arasında değişen bir işsizlik oranı normal karşılanır ve tam istihdam bu oranların hakim olduğu durum olarak nitelendirilir. Tam istihdamın sağlanması, gelir dağılımının düzelmesine ve toplumsal huzurun tesis edilmesine büyük katkı sunar. İşsizlik analizine geçmeden önce bazı demografik ve iktisadi göstergelerin netleştirilmesi gerekir. Aktif nüfus, bir ülkedeki 15-64 yaş aralığında kalan nüfusu ifade eder ve genellikle toplam nüfusun %30-60'lık kesimini oluşturur. İşgücü ise aktif nüfustan; çalışma isteği olmayanların, akli ve bedeni durumları çalışmaya elverişli bulunmayanların çıkarılmasıyla kalan kesimi ifade eder. Sermaye sahibi veya müteşebbis olup kendi isteğiyle çalışmak istemeyenler de bu kapsamda işgücü dışındadır. İstihdam hacmi, işgücünün çalışan kısmının toplam işgücüne oranıdır. İşgücüne katılma oranı ise toplam işgücünün aktif nüfusa bölünmesiyle elde edilir. Aktif nüfus oranı da aktif nüfus toplamının toplam nüfusa oranı olarak hesaplanır. Bu matematiksel oranlar, ekonomideki işgücü piyasasının dinamiklerini izlemek için ekonomi yönetimleri tarafından yakından takip edilir. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tanımına göre işsizlik; çalışma güç ve isteği olduğu halde cari ücret seviyesinden iş bulunamaması durumudur. Tanımda geçen 'cari ücret seviyesinden iş bulamayan' ibaresi, aşırı yüksek ücret talep ettiği için çalışmayan kişilerin işsiz sayılmayacağını vurgular. Aynı şekilde, çalışma gücü ve kapasitesi bulunmayan bireyler de işsiz tanımına dahil edilmez. Hangi ekonomik tedbir alınırsa alınsın, gelişmiş ülkelerde yaklaşık %3, gelişmekte olan ülkelerde ise %6 civarında kaçınılmaz bir işsizlik oranı bulunur. Ülkelerin ekonomik yapılarına bağlı olarak ortaya çıkan bu %3-6 arasındaki kaçınılmaz oran 'doğal işsizlik' olarak adlandırılır. Doğal işsizlik haddinin altına düşülmeye çalışılması enflasyonu hızlandırıcı ciddi baskılar yaratabilir. İşsizlik türleri temel olarak beş gruba ayrılır: Yapısal işsizlik, gizli işsizlik, friksiyonel işsizlik, konjonktürel işsizlik ve mevsimlik işsizlik. Yapısal işsizlik, üretim yapısında ya da üretim teknolojilerinde zamanla meydana gelen gelişmeler dolayısıyla çalışanların yeni yapıya ayak uyduramaması sonucunda ortaya çıkar. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde, tarım ve sanayi sektörlerinde emek yoğun yapıdan sermaye yoğun üretime geçilmesi bu tür işsizliği tetikler. Gizli işsizlik, bireyin kendine ait bir işi olup çalıştığı halde üretimde herhangi bir artı değer yaratmadığı, yani marjinal veriminin sıfır olduğu durumdur. Bu kişilerin işlerini kaybetmeleri toplam üretimi azaltmaz; özellikle gelişmekte olan ülkelerin kamu kurumlarında ve geleneksel tarım kesiminde yaygın olarak görülür. Friksiyonel işsizlik ise çalışanların daha iyi şartlar için mevcut işlerini bırakıp yeni iş arama sürecinde geçirdikleri süre zarfında ya da gençlerin ilk kez işgücüne katılarak iş arama safhasında yaşadıkları geçici işsizliktir. Konjonktürel işsizlik, ekonominin büyüme ve daralma evreleri arasındaki konjonktür dalgalanmalarından kaynaklanır. Özellikle daralma dönemlerinde toplam talebin azalması, üretilen malların alıcı bulamamasına, stok birikmesine ve girişimcilerin yatırım iştahının sönmesine yol açar; bu da istihdamı doğrudan düşürür. Konjonktürel işsizlik geçici niteliktedir ve devletin toplam talebi artırıcı müdahaleleriyle giderilebilir. Mevsimlik işsizlik, yılın belirli dönemlerinde ve bölgelerinde emek talebinin artıp diğer dönemlerde azalmasıyla ortaya çıkar. Türkiye'de özellikle tarım, inşaat ve turizm sektörlerinde mevsimlik işsizlik bariz bir şekilde hissedilir. Ancak modern inşaat teknikleri, seracılık faaliyetleri ve kış turizminin geliştirilmesi gibi yenilikler sayesinde mevsimlik işsizliğin etkisi eskiye nazaran azalmaktadır. İşsizlik ve enflasyon arasındaki ilişkiyi grafiksel olarak inceleyen temel yaklaşım Phillips Eğrisi'dir. A.W. Phillips tarafından 1958 yılında İngiltere ekonomisi üzerinde yapılan incelemelere dayanılarak geliştirilen bu eğriye göre, enflasyon ile işsizlik arasında güçlü bir ters orantı vardır. İşsizlik oranının yükseldiği dönemlerde enflasyon düşerken, işsizlik oranının azaltılmaya çalışıldığı dönemlerde enflasyon oranı yükselmektedir. Phillips Eğrisi kısa dönemi temsil eden bir analiz aracıdır; bu nedenle uzun dönemdeki stagflasyon olgusunu açıklamada yetersiz kalır. Eğri üzerindeki b noktası, enflasyonun sıfır olduğu ve işsizlik oranının %3-6 doğal işsizlik aralığına geldiği konumu temsil eder. Doğal işsizlik haddinin altına inildiğinde işçi ücretleri ve tüketim harcamaları hızla artarak enflasyonist baskıları tetikler. İşsizlik ile büyüme arasındaki ilişkiyi inceleyen temel analitik araç ise Okun Kanunu'dur. Okun Kanunu, konjonktürel dalgalanmaların daralma dönemlerinde GSYİH açığı ile işsizlik oranı arasındaki bağı kurar. İlk yaklaşıma göre, GSYİH'da meydana gelen %3'lük bir azalma (açık), işsizlik oranını %1 artırmaktadır. Okun Kanununun ikinci versiyonunda ise cari işsizlik oranı ile doğal işsizlik oranı arasındaki farkın 2.5 sabitiyle çarpılması suretiyle GSYİH kaybı hesaplanır. Formüldeki 2.5 katsayısı, üretimdeki kayıplar ile işsizlik artışları arasındaki istikrarlı matematiksel bağı temsil eder ve bu sayede ekonomideki üretim açığı parasal olarak boyutsallaştırılabilir. Para kavramının ortaya çıkmasından önceki dönemlerde insanlar ihtiyaçlarını 'trampa' adı verilen malın malla değişimi yöntemiyle gidermeye çalışmıştır. Ancak değişime konu olan malların değer olarak denkliklerinin kurulamaması, uzun pazarlıklara yol açması ve karşılıklı aynı mala ihtiyaç duyan alıcı bulma zorluğu ticari hayatı felç etmiştir. Bu aksaklıkları gidermek üzere zamanla madenlerin işlenmesiyle madeni paralara, ardından kağıt paralara doğru evrilen bir süreç yaşanmıştır. Paranın ekonomik hayatta işlev görebilmesi için homojenlik, taşınabilirlik, bölünebilirlik, tanınabilirlik (taklit edilemezlik) ve dayanıklılık gibi temel özelliklere sahip olması gerekir. Paranın fonksiyonları ise; mübadele aracı olma (ticareti hızlandırma), kıymet ölçme (değerlerin ortak birimle ifade edilmesi), kıymet biriktirme (güvenilir tasarruf aracı olma) ve kıymetlerin nakli (zaman ve yer tasarrufu sağlaması) olmak üzere dörde ayrılır. Tarihsel süreçte para; mal para (değerli madenler ve mallar), temsili para (banknotlar ve kağıt paralar) ve kaydi para olarak sınıflandırılır. Mal para döneminde kıymetli madenlerin az bulunması değerini artırmıştır. Temsili para aşamasında ise banknotlar başlangıçta altına çevrilebilirken, sonraları karşılıksız basım suistimallerini önlemek amacıyla ihraç yetkisi merkez bankalarında tekelleştirilmiştir. Kaydi para, bankalar tarafından yaratılan sanal para sistemini ifade eder. Bireylerin bankaya yatırdığı vadesiz veya vadeli mevduatların kanuni karşılıklar (zorunlu karşılıklar) ayrıldıktan sonra kredi olarak tekrar sisteme verilmesi ve bu paranın nakit olarak dışarı çıkmadan yine vadesiz hesaplar arasında dönmesi sonucunda kaydi para çarpanı yoluyla para arzı katlanarak çoğalır.